XVII–XVIII үйэлэртэн күн-бүгүн Сибиир олохтоохторун биир биилээх мас уктаах охсор, анньар, быһар аналлаах тимир сэптэрин нуучча тылынан пальма, палма диэн ааттыыллар. Ол иһин үгүс дьон сахалар батастара уонна батыйалара туох уратылаахтарын, аналлара атынын билбэттэр, сорох арааран өйдүү сатаабат. Онноҕор музей үлэһиттэрэ буккуллаллар. 2019 сылтан улуустар Саха музейыгар историяларын, култуураларын көрдөрөр быыстапка тэрийэллэр. Биир көрдөрүүгэ Бүлүү эҥэр музей үлэһиттэрэ батыйаны уурбуттар уонна быһаарыы сурукка “Якутский батас” диэн суруллубут (1-кы хаартыска). Сөптөөх суруйуу – батыйа. Дьиҥэр батас уонна батыйа уратыларын музей үлэһиттэрэ билиэхтээхтэр: киһи хараҕар уратылара лаппа көстөр уонна хас биирдии музей экспоната научнай суруйуулааҕа (описание) ирдэнэрин иһин. Түмэл үлэһитэ ханнык баҕарар экспонаты дьон көрдөрүүтүгэр туруоруон иннинэ, хайаатар даҕаны, историятын ааҕыахтаах, үөрэтиэхтээх, аналын билиэхтээх сыыһа-халты билиини-көрүүнү тарҕаппат туһугар.
1-кы хаартыска. Улуус түмэлин көрдөрүүтэ, батыйаны “Батас” диэн суруйбуттар
2-с хаартыска. Батыйа уонна батас
2-с хаартысканы көрө олорон, быһаарыаххайын батыйа уонна батас уратыларын:
Таблица 1
Батас и батыйа: отличительные признаки
(Попов В.В., 2021)
| Уратылара | Батыйа | Батас |
| Иэдэстэрин уһунунан (по длине клинка) | 30-40 см | 50-70 см |
| Мас укка кэтэрдиллэр туураларын кээмэйинэн (по длине хвостовика) | 10-20 см | 25-30 см |
| Биилэрин быһыытынан-таһаатынан (по форме лезвия) | Мөтөгөр (дугообразное) | Иэдэһэ кэтириир сиринэн биитэ муннуктаах, эбэтэр, атын быһаарыы: тууратыттан иэдэһэ сыыйа кэтириир, онтон сыыйа уһугар диэри синньиир |
| Үөстэрин оҥоһуутунан (по форме и раположению лезвия) | иэдэс быһыытын-таһаатын курдук, кэтит уонна мөтөгөр | өнчөх аннынан, эбэтэр өнчөҕүнэн уһун синньигэс |
| Мас уктарын уһунунан
(по длине древка) |
40-60 см | 1,5 м |
| батыйа мас угун уһугар киһи илиитэ халтарыйарын тохтотор анал оҥоһуулаах | Батас уга уһун буолан батыйаҕа ыйыллыбыт анал оҥоһуллубат | |
| Аналларынан (по назначению) | айаҥҥа, булка туттуллар күннээҕи туттар сэп | үксүн кыргыс сэбэ, сорох батаһы (дурба, сатаҕа) дьиэ ис-тас үлэтигэр тутталлар |
Аны батыйаҕа уонна батаска биир оҥоһуулары бэлиэтиэххэ:
- туурата (черешок) мас тутаахха анньыллан киирбит сирин инчэҕэй тириинэн, эбэтэр, иҥиир ситиинэн хас эмит хос эрийэллэр;
- мас ук бүтүннүү туоһунан силимнэнэр: сииктэн харыстаан уонна мас үйэтин уһатаары;
- тиҥилэҕин (пятка) диэки тимир уустара оҥорбут бэлиэлэринэн: быһа охсон, аалан, ойо охсон, киллэһиптээн.
30-50 см уктаах батыйа саха эр киһитин күннээҕи олоҕор, булка-балыкка айанныырыгар туттуллар: ыллык устун айаннаан иһэн, мас лабааларын быһыта охсоллор; быһах, сүгэ, хотуур, анньыы оннугар тутталлар уонна араас көмүскэнэр түгэннэргэ. Кыргыс кыһалҕата ыктаҕына, батыйа угун киһи тарбахтара тутар гына кылгаталлар. Номоххо кэпсэнэринэн: «Чаллаайы Уоһук ньууччаны өлөрөрүгэр батыйатын угун сарбыйан туттубута үһү» [Боло, 1994, с. 281-282 ]
Эбээннэр, эбэнкилэр батыйаны уһун уктуур үгэстээхтэр, онтон сахалар батаһы. Биир эмит ааҕааччы таба көрөн ыйытыан сөп: «Сорох түмэллэргэ XIX үйэҕэ туттуллубут батастары көрдөрүүгэ туруораллар, ол аата былыргыттан тутта сырыттахтара?». XIX үйэттэн батас оҥоһуллуута, туттуута саҕаланар. Тоҕо? Булт кыһалҕатыттан. Буораҕынан эстэр саа киэҥник тарҕаныытын түмүгэр батастан куттал суох буолар. Холобур, уһун уктаах батаһынан күөлү, үрэҕи, өрүһү харбаан туораан иһэр кыыллары (тайаҕы, эһэни, табаны, кулааһайы) тыынан (оҥочонон) ситэн тэйиччи соҕустан анньан өлөрөр ордук. Кылгас уктаах батыйанан ууну харбаан иһэр кыылы бултуур кутталлаах, кыыл тыын былдьаһан мөҕүстэҕинэ, ууга түһэр эбэтэр араас эчэйиини ылар куттал үөскүүр: “… Покольщик … сейчас же отплывал в сторону, чтобы раненый олень не потопил лодку. Неверный, удар … нередко приводил к тому, что лодка переворачивалась и охотник погибал …” [Гурвич, 1977, с. 37]. Сахалар арҕаҕар сытар эһэни уһун уктаах батаһынан бултуулларын ордороллор. Үҥүүтээҕэр, тайыытааҕар батас өлөрөр күүһэ иэдэһин уһунугар (длина клинка) уонна биитин быһыытыгар-таһаатыгар (форма лезвия) көстөр.
Быдылыкы
Саха түмэлэ
Ахсынньы 8 күнэ 2021 c.