Мин ханна да сырыттарбын саллааттар уҥуохтарыгар, памятниктарыгар сылдьар, сүгүрүйэр, кыалыннаҕына сибэкки дьөрбөтүн уурар үгэстээхпин. Ол бука оҕо эрдэхпиттэн фронтовик дьиэ-кэргэнигэр төрөөбүт, учууталларым эмиэ фронтовиктар, үлэбэр үгүс сэрии кыттыылаахтарын кытта элбэхтик алтыспыппыттан, сүрэхпэр-быарбар, эппэр-хааммар иҥэ сылдьар өйүм-санаам, майгым-сигилим буоллаҕа буолуо.

Бэйэм музей үлэһитэ буоламмын үгүс музейдары, сэрии буолбут сирдэрин көрбүт киһибин. Новгород куоракка музейдар конференцияларыгар кыттан иһэн, суоппары кытта эрдэттэн кэпсэтэн, тохтотон Старай Руссаҕа саха буойуннарыгар республикабыт туруорбут памятникка сибэкки дьөрбөтүн уурдум, коллегаларбар Ильмень күөлгэ элбэх саха буойуннара геройдуу өлбүттэрин кэпсээтим. Сэрии ветераннара-коллегаларым полковник Андрей Иванович Ремень, Белгород музейын директора Вячеслав Иванович (Араспаанньатын умнубуппун) миигин сэмэлээтилэр: “Эрдэ биһиэхэ кэпсиэҥ этэ буоллаҕа, биһиги эмиэ сибэкки ылыа этибит”, – диэн. Кэлин Ильмень күөлгэ туруоруллубут мемориалга анаан-минээн сылдьыбытым, венок уурбутум. Старай Русса музейын кытта сибээс олохтообутум, солбуйааччым А.М. Ховров бара сылдьыбыта, Аким Бурцев мамонт муоһуттан оҥорбут композициятын аҕалан, биллиилээх муосчут, уус Роман Готовцев олус бэркэ реставрациялаан биэрбитэ. Үгүс саха Аким Бурцев бу улахан суолталаах, дириҥ ис хоһоонноох үлэтин аан бастаан музейга көрбүттэрэ, сөхпүттэрэ-махтаммыттара.

Монголия командировкаҕа бара сылдьан маршал Г.К. Жуков музейыгар сылдьыбытым, Кыайыы 70 сылыгар таһаарбыт “Умнуллубат Улуу Кыайыы” диэн кинигэбитин бэлэхтээбитим, майор  Д.Д. Оллооноп 1938 с. Халкин-Голга хорсуннук сэриилэспитин, Бойобуой Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмытын кэпсээбитим.

Германияҕа иккитэ сылдьыбытым. 1973 с. ГДР-га сылдьыбыппын, Потсдам куоракка баар музейы көрбүтүм. ГДР уонна ГФР холбоспутун кэннэ Карлхорст куоракка капитуляция илии баттаммыт дьиэтигэр сылдьыбытым. Билигин онно музей, тэлгэһэтигэр аатырбыт Т-34 таанка турар. Сыһыан уларыйбытын хас хардыы ахсын билиэххэ-көрүөххэ сөп этэ.

Святитель Иннокентий 220 сылыгар аналлаах конференцияҕа бара сылдьан, Британия генеральнай штабыгар үлэлиир мемориальнай музейга экскурсияҕа сылдьан, көрдөһөн, көҥүллэтэн сэр У. Черчиль кириэһилэтигэр олорон турабын, ол онно олорон Саха сириттэн 63 тыһ. тахса киһи сэриигэ кыттыбытын, аҕам, аҕа кынным уоттаах сэриигэ бааһырбыттарын Черчилль иккис фрону соруйан аһан биэрбэккэ, эрэйдээбитин, тылыгар турбатаҕын санаан ылбытым.

Владыка Герман ыҥырыытынан Курскайга  бара сылдьан, Улуу Кыайыы 65 сылыгар анаан тутуллубут храмҥа сылдьыбытым. Ол храм истиэнэлэригэр Курскай Толгойго сэриилэспит, өлбүт буойуттар ааттара кыһыл көмүс буукубаларынан суруллубут этэ… Бука, биир дойдулаахтарым ааттара баара буолуо диэн эрэнэн туран, сибэкки дьөрбөтө уурбутум.

Аныгы ыччат сэрии кыттыылаахтарын – эһээлэрин, хос эһээлэрин умнубаттар. Соторутааҕыта Молдавияҕа өлбүт Саха саллааттарыгар өйдөбүнньүк туруорбуттарын суруйбуттарын долгуйа аахпытым.

Саамай сөп. Биһиги фронтовиктар оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ кинилэри ахтарбыт тухары тыыннаахтар! Үйэлэргэ тыыннаахтар, Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии хорсун буойуттара!

Е. Шишигин,

РФ,СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ,

Россия музейдарын Союһун

 Президиумун Бочуоттаах чилиэнэ,

Духуобунас Академиятын Бочуоттаах Академига

2020 ыам ыйын 8к.