Лоп курдук сүүс сыл анараа өттүгэр, чуолаан 1925 сыл кулун тутар 8 – 16-с күннэригэр Дьокуускай куоракка үлэһит дьахталлар бастакы бары Саха сиринээҕи съездтэрэ ыытыллыбыта.
Саһарбыт архыып докумуоннара кэпсииллэринэн, барыта 86 делегат-дьахтар кыттыыны ылбыт. Съезд үлэтигэр оччотооҕу салалтаттан 6 дакылаат ааҕыллыбыт, үлэ түмүгүнэн резолюция ылыныллыбыт. Резолюцияҕа саҥа олох тутуутугар культурнай-чэбдигирдэр, бүттүүн үөрэхтээһин, тыа хаһаайыстыбатын табаарыстыбатыгар киирии, манна дьиэ кэргэҥҥэ өйдөтөр үлэни ыытыы уо.д.а. тирээн турар боппуруостар көрүллүбүттэр.
Бу бастакы съездкэ Тааттаттан уопсайа түөрт делегат-дьахтар кыттыыны ылбыт. Олор истэригэр Былатыан Ойуунускай ийэтэ Евдокия Ивановна киирбитэ. Бу туһунан сиэн кыыһа, Саха норуотунай суруйааччыта, Саха сирин үтүөлээх артыыһа, П.А.Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Елена Слепцова-Куорсуннаах суруйбут истиҥ ахтыытын булан, бэчээккэ бэлэмнээн ааҕааччыларбытыгар тиэрдэбит.
Ийэ оҕотунан дьоллоох
Саха сирин үлэһит дьахталларын бастакы съеһин делегата, Саха сирин государственнай, общественнай деятелэ, поэт, учуонай П.А.Ойуунускай ийэтэ
Мээнэҕэ даҕаны “Ийэ оҕотунан дьоллоох” диэн эппэттэр. Ийэ эрэлэ, кэрэ ырата хаһан эрэ кини оҕотугар тиллэр буоллаҕына – ол ийэ чахчы дьоллоох.
Саха чулуу уолун Платон Алексеевич Ойуунускайга анаммыт “Таатта Ойуунускай дойдута” диэн альбому көрөн олорон, хараҕым бүттүүн ,”Саха дьахталларын 1-гы съеһин” кыттыылаахтарын хаартыскаларыгар хатанна. Манна оччотооҕу Саха сирин чулуу дьахталларын ортотугар үһүс эрээккэ сэмэй баҕайытык, ол эрээри астыммыт-дуоһуйбут көрүҥнээх хос эбэм, Былатыан Ойуунускай ийэтэ Евдокия Ивановна Слепцова барахсан сандааран олорор. Киниттэн тэйиччи ийэтин сүрэҕин туһунан сэргэх баҕайытык туттан Былатыан олорор. “Бу түгэҥҥэ эбэм уонна абаҕам тугу санаабыттара буолуой” диир санаа төбөбүттэн арахпат. Бука, оччотооҕу күүрээннээх олох саҥа туох эрэ сырдык ыратынан кынаттанан инникигэ эрэллээх олордохторо уонна сиэн кыыспыт бу хаартысканы хаһан эрэ чинчийэ одуулуу, биһиги тугу санаабыппытын ырыҥалыы сатыы олоруо диэн бука, түһээн даҕаны баттахпатахтара буолуо.
Ол курдук биир саха дьахтарын, уон оҕо ийэтин, норуотугар оргуйа сылдьар талааны төрөтөн бэлэх ууммут ийэ туһунан онтон-мантан отоннообуппун кылгастык кэпсии түһүүм.
Евдокия Ивановнаны норуот ытыктаан бэйэтигэр чугастык тутан судургутук Дьэбдьэкиэй диэнинэн билинэр. Кинини “Евдокия Ивановна” диэтэххэ, ол ким буоларын киһи тута өйдүү охсубат, оттон “Дьэбдьэкиэй” диэтэргин эрэ, киһи барыта: “Ээ, Ойуунускай ийэтэ” диэн буолар. Дьэбдьэкиэй Таатта улууһугар Дьүлэй нэһилиэгэр Уйбаан Унаарап-Унаар Уйбаан диэн сэниэ киһи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтэ Таатта Баайаҕатыттан төрүттээх биллэр баай Андросовтар кыыстара, быһыыта Маарыйа диэн ааттаах курдук. Уйбаанчыктаах Маарыйа хас даҕаны оҕону оҕоломмуттарыттан икки кыыһы эрэ тутан хаалбыттар: Дьэбдьэкиэй уонна Бороскуобуйа. Бороскуобуйа кэлин Хайахсыт Арыылааҕын киһитигэр Каженкин Ефим Николаевич диэн киһиэхэ эргэ тахсан, билигин кини сыдьааннара Чурапчы Арыылааҕар олороллор.
Дьэбдьэкиэй аҕата Унаар Уйбаан орто уҥуохтаах, чөлөгөр соҕус сирэйдээх, суптугур чараас сэҥийэлээх, сытыары сымнаҕас майгылаах, олус ыраас туттуулаах-хаптыылаах, нэһилиэгин дьонугар ытыктанар киһи эбитэ үһү. Кини сэлиэһинэй, ньэһимиэн бурдугу үүннэриинэн дьарыктаммыт. Ийэтэ Маарыйа үрдүк көнө уҥуохтаах, ыраас сэбэрэлээх, сытыы уоттаах харахтаах, ыалдьытымсах аламаҕай майгылаах дьахтар эбит. Дьэбдьэкиэй ийэтин батан эмиэ курбуу курдук уҥуохтаах, турбут-олорбут, эр киһилии бааҕынас сүрдээх улахан куоластаах, саҥарбыт-иҥэрбит, олус дьаһаллаах, сахалыы сытыы өйдөөх, ырыаны-тойугу уорҕатыттан туппут дьахтар эбитэ үһү. Эбэтин туһунан Сардаана Платоновна Ойуунускайа бу курдук суруйар:
Унаар кыыһа Дьэбдьэкиэй
Дьэдьэн курдук тэтэркэй
Кыыһар төгүрүк имнэрдээх
Алаарар саһарҕа курдук
Аламаҕай харахтаах,
Күн сардаҥатын курдук
Көмүс субурхай суһуохтаах…
Дьэргэлгэн дьириминии
Дьиэҕэ-уокка элэстэнэн
Түргэн түптэ туттуулаах,
Барыны сатыыр идэлээх
Эдэркээн оҕо дьахтар –
Үс тулаайах оҕоҕо
Түс-бас ийэ буолбут,
Кэлин сэттэтэ оҕоломмут…
Дьэбдьэкиэй сокуоннай сааһын ситиитэ сүрэҕинэн сөбүлээн, Чөркөөх нэһилиэгин Ойуун ууһун төрүт уус Сэлэпсиэптэр, кэргэнэ эрдэ өлөн, үс оҕолоох огдообо хаалбыт уолларыгар Алексей Петрович Слепцовка-Хоочугур Өлөксөйгө эргэ тахсар. Хоочугур Өлөксөй бэйэтэ туспа дьиктилээх киһинэн биллэр. Кини дьиэ-уот үлэтигэр олох кыһаммат, эккирэтэ сылдьан олоҥхоһуттары, тойуксуттары истэрин ордорор, эмискэ-эмискэ тыаҕа ыырга сүтэн хаалар идэлээх эбит. Биир үксүн ол иһин буолуо, дьиэ үлэтэ, оҕо иитиитэ барыта Дьэбдьэкиэй санныгар ыйаммыт. Ол эрээри Дьэбдьэкиэй тоҕо эрэ эрин аймахтара, холобур, Нээстээр Сэлэпсиэп – кулуба “мин быраатым Хоочугур Өлөксөй адьас сүрэҕэ суоҕар хоргуйан өлүөн, хата, ыпсарыылаах-хопсоруулаах үлэһит дьахтары ойох ылан бөрөнөн олорор” , – диэн мөҕүттүбүтүгэр: “Тыытымаҥ, таптыырынан сырыттын, кини көҥүл киһи” – диэн олус көмүскэспитэ үһү. Бэйэтэ оҕолорун эмиэ оннук элбэх буойуута-хаайыыта суох көҥүллүк ииппитэ дииллэрэ. Баҕар ол түмүгэр Былатыан Ойуунускай курдук көҥүл иннигэр охсуһааччы, бэйэтин санаатын хорсуннук дуораччы этэр улуу киһи үүнэн тахсыбыта буолуо.
Хоочугур Өлөксөй ол да гыннар кэргэнин олус таптыыра үһү, киэһээ уот иннигэр оҕолорун төгүрүччү мунньан баран: “Чэ, тоҕойуом, туохта эмэтэ эт эрэ”, – диэтэҕинэ, Дьэбдьэкиэйэ ону эрэ күүтэн олорбуттуу, ииһин анньа-анньа кэпсээнин-сэһэнин, ырыатын-тойугун тардан кэбиһэрэ үһү. Кинилэр төһө даҕаны кэлин сут дьылларга дьадайдаллар, хайдах саныылларынан олус истиҥ сыһыаннаахтык олорбуттар, ол эрээри Өлөксөй олус эрдэ өлөн хаалбыт.
“Ыал – ийэтинэн” диэн мээнэҕэ эппэттэр, Дьэбдьэкиэй төһө даҕаны тулаайах хааллар, кутуйах сиир хасааһа да суох олордор, дириҥ толкуйдаах дьахтар буолан, оччотооҕу ыарахан кэмҥэ оҕолорун барыларын кэриэтэ үөрэхтээбитэ, киһи-хара оҥортообута, ама, хайдах холобур буолбат буолуой. Кини хаһан даҕаны тиийиммэтин-түгэммитин туһунан ытыы-соҥуу сылдьыбытын ким даҕаны истибэтэҕэ. Хата, төттөрүтүн куруук устар ууну сомоҕолуур уус-уран тылынан дьон санаатын өрө көтөҕөр буолара.
Кэлиҥҥи сылларга Евдокия Ивановна саха дьонугар ийэ оруолун үрдэтэр сыалтан элбэхтэ Платон Алексеевичтыын мунньахтарга, съездтэргэ, онтон даҕаны атын дьон түмсэр сиригэр сылдьар буолан испитин билигин биһиги хаартыскалартан эрэ көрөн билэбит. Ол кини оҕолоругар саамай истиҥ уонна бастакы сүбэһиттэрэ буоларын туоһулуур.
Дэлэҕэ даҕаны Платон Ойуунускай тиһэх кэриэс-хомуруос тылын 1937 сыллаахха ийэтин уҥуоҕар кэлэн этэн, ытаан-соҥоон, бырастыылаһан ааспатах буолуохтаах:
Билигин бу томтор сылаас туой буоругар
Мин ийэм, Дьэбдьэкиэй, көмүллэн сытаахтыыр,
Билигин бу кындал сылам күөх ньууругар
Мин таптыыр ийэккэм буора бу тураахтыыр…
Бу күнү көрдөрбүт ийэккэм бырастыы!
Эн буоруҥ үрдүгэр кэриэспин этэбин:
Эн ииппит сүрэххин норуоппар биэрэбин…
Бу – ийэм сытаахтыыр, кэриэс буор, бырастыы!
(П.А. Ойуунускай «Ийэм Дьэбдьэкиэй уҥуоҕар»)
Евдокия Ивановна Слепцова Унарова – Дьэбдьэкиэй 1925 сыллаахха саха дьонун уонна кини оҕолорун үксүн сотон ааспыт түбүркүлүөс ыарыыттан өлбүтэ. Билигин кини уҥуоҕа олорбут алааһыгар Дэлбэрийбиккэ көмүллэн сытар.
Эбэм Дьэбдьэкиэй барахсан
Илги сыттаах Ииҥҥин ууруубун,
Кыһараҥ олохтоох дьоллоох ийэҕэ
Буор кут түһэххэр төбөбүн уурабын…
Елена СЛЕПЦОВА-Куорсуннаах
(Первый Всеякутский съезд трудящихся женщин, Як., 2015 г. кинигэттэн)