“Национальностар олохторо” (“Жизнь национальностей”) диэн ааттаах РСФСР норуоттарын бэлиитикэтин, экэниэмикэтин уонна култууратын сырдатар сыаллаах хаһыат 1918 сыл сэтинньи 9 күнүттэн-1924 сыл олунньу 16 күнүгэр диэри Москубаҕа тахсыбыта. Хаһыат Национальностар дьыалаларын норуодунай кэмитиэтин иһинэн нэдиэлэ аайы тахсара. Бу хаһыакка РСФСР-га олорор араас омуктар бэйэлэрин кыһалҕаларын, үөрүүлэри-хомолтолорун, ситиһиилэрин суруйаллара. Маны таһынан кыраныысса таһынааҕы кыра омуктар эмиэ суруйаллара. Норуоттар икки ардыларыгар сибээстэһииттэн доҕордоһууну үөскэтэр усулуобуйа оҥоһуллар хаһыата буолбута. Партия ыытар бэлиитикэтэ, сэбиэскэй бырабыыталыстыба уураахтара уонна Наркомнац үлэтэ-хамнаһа сырдатыллара. Сүрүн сыала РСФСР-га олорор ыраахтааҕылаах былааска батталга олорбут норуоттары сомоҕолооһун уонна баартыйа национальностарга ыытар үлэтин быһаарыы этэ. Манна баартыйа уонна судаарыстыбаннай диэйэтэллэр Ленин, Сталин суруйталыыллара.
Саха сириттэн бу хаһыакка 1919 сыл, бука аан бастаан буолуо, Максим Кирович Аммосов “Сибирские инородцы и Колчак” диэн ыстатыйата тахсыбыта. Ити сыл устата Максим Кирович “Якуты” уонна “К событиям в Афганистане” диэн төбөлөөх ыстатыйалара бэчээттэммиттэрэ.
“Сибирские инородцы и Колчак” ыстатыйатыгар Колчак былааһа кыра норуоттарга, дьоҥҥо-сэргэҕэ туох алдьархайы аҕалбытын суруйбут. Ыраахтааҕы былааһа сууллубутун кэннэ дьэ өрө тыыммыт сибиир норуоттара төттөрү дьуоҕа түстүлэр диир. “Если инородцы могли питать кой-какую надежду во времена эсеров и областных дум, то теперь с разгромом последних, с воцарением Колчака для них потеряно все… Сибирские инородцы стонут. Стонут они под шпорами и нагайками Семенова, Аненкова, карательных и реквизиционных отрядов Колчака, стонут они в кабаках последнего. Ни хлеба, ни света, ни просвещения. Вместо хлеба получают свинец и плеть, вместо школ — кабаки, вместо своих выборных (киргизских, бурятских и др.) советов, — губернаторов, атаманов и иных прочих представителей”. Ол кэминээҕи олоҕу маннык ойуулуур.
“Якуты” ыстыйатыгар сахалары үөрэх эрэ хабалаттан, батталтан таһаарыа. Онон Саха сиригэр үөрэҕирии күүскэ киириэхтээх. Сир баайыгар ымсыырбыт омуктар саха норуотугар туох да туһаны аҕалбаттар, хата төттөрү туох баар баайы-дуолу хачайдаан ылыахтара. Сахаларга бу сэбиэскэй эрэ былаас сайдыыны аҕалар диэн суруйар.
“К событиям в Афганистане” диэн ыстатыйатын ис хоһоонун кыайан булбатым. Устуоруйаҕа суруйалларынан, 1919 с.англо-афганскай сэрии буолбут. Афганецтар Великобританияҕа бас бэриниэхтэрин баҕарбатахтар, ол иһин Британия индийскэй армыыйалара Афганистаҥҥа саба түспүттэр. Атырдьах ыйыгар сэриилэрэ бүппүт, икки өттүтэн эйэлэспиттэр. Бука, М.Аммосов бу түбэлэни ырытан суруйбут буолуохтаах.
Онтон бу хаһыат 1924 сыллаахха сурунаал буолбута. Сурунаалга Исидор Никифорович Барахов 3 ыстатыйаны суруйбута биллэр. Бастакы ыстатыйата 1921 с. “К вопросу об автономии якутов”.
“Промышленность, пути сообщения и будущее” ыстатыйатын ис хоһоонугар суол баар буоллаҕына: уу, салгын, тимир суол – сайдыы баар диир. Манан промышленность да тыа хаһаайыстыбата да, дьон-сэргэ олоҕун уйгута тупсар. Бэл, 1920 с.Аян суолун оҥорууну саҕалаабыттарын кырасдааныскай сэрии атахтаата. Бу суолунан Кытайтан чэй кэлэр этэ. Чугастааҕы сыалбыт диэн эргиэни сайыннаран, бэйэ иһигэр эргииргэ сылдьар үптэнии.
“Состояние дела народного образования в Якутии” (1923 с.) ыстатыйатыгар кырасдааныскай сэрии оҥоһуллубут үлэни барытын туора сотто, арыллыбыт, үлэлии турар оскуола ахсаана намтаата диэбит. Оҕо 40 бырыһыана эрэ хабыллан үөрэнэ сылдьар. Ол да буоллар уһуйааннар уонна оҕо дьиэлэрэ арыллан үлэҕэ киирбитэ – бу ситиһии. Сэбиэскэй былаас сахалыы үөрэҕи олоххо киллэрэ сылдьар, ол түмүгэ көстө илик. Ыстатыйаҕа өссө маннык сыыппаранан чахчы баар бэлиэтээн аһарыахха сөп: “10 норуодунай дьиэ (биирэ Дьокуускайга баар тыйаатыр), 1 совпартшкола, 4 – ааҕар-балаҕан (НЭП ининэ 33-тэн), 2 түмэл, 5 –библиотека (бу иүигэр куорат библиотекатыгар -20300 кинигэ), 1 – морально-дефективнэйдээх оҕолор дьиэлэрэ уо.д.а.”. Ити курдук араас кыһалҕаны суруйан 1923-24 сс. Саха сирин бюджетыгар сырлатар үлэҕэ диэн эбии харчы көрүө диэн суруйбут.
Ити курдук И.Барахов, М.Аммосов эдэр өрөспүүбүлүкэҕэ туох үлэ-хамнас ыытылла турарын, туох кыһалҕаны көрсөллөрүн, туох сайдыы барарын Арассыыйа биир улахан хаһыатыгар, кэлин сурунаалыгар сырдатан испиттэрэ.
Семенова Евдокия Павловна, И.Н.Барахов аатынан СӨ судаарыстыбаннаһын үлэһитэ