ГБУ РС(Я) «Якутский государственный объединенный музей
истории и культуры народов Севера им. Ем. Ярославского»
ГБУ РС(Я) «Якутский музей»
Олоҥхо абылаабыт Улуу художнига

Саха биллиилээх народнай художнига Тимофей Андреевич Степанов бу ыйга 80 сааһын томточчу туолар. Кини сэрии үгэннээн турдаҕына, 1943 сыл сэтинньи 22 күнүгэр Сунтаар Күндэйэтигэр күн сирин көрбүтэ. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр, Сунтаар детдомнарыгар улааппыта. Оскуоланы дойдутугар бүтэрэн, 1958 с. «Элгээйи» совхозка араас үлэлэргэ үлэлээбитэ. Ити кэмҥэ саха номохторун, ордук олоҥхону сөбүлээн истэрэ, үөрэтэн барбыта. 1968с. Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбитэ, үөрэҕин салгыыр баҕалаах эдэр киһи Ленинградка барбыта. 1970 с. Репин аатынан живопись, скульптура уонна архитектура институтугар киирбитэ. Сэттэ сыл үөрэнэн 1977 с. сахаттан бастакынан үрдүк үөрэхтээх реставратор идэтин ылбыта. Ити сыл Саха национальнай художественнай музейыгар реставраторынан үлэҕэ киирбитэ.

Ити кэмтэн ыла Тимофей Андреевиһы билэбин. Биһиги музейбыт кылаабынай художнига, бииргэ үөрэммит табаарыһа Константин Васильевич Расторгуев сөҕө-махтайа ахтарынан, Тимофей Ленинградка үөрэнэр сылларыгар саха олоҥхотунан утумнаахтык дьарыктаммыт, стипендиятын ылла да букинистика маҕаһыыннарын кэрийэн, олоҥхо туһунан сэдэх кинигэлэри атыылаһар дьарыктаах эбит, бэрт эрэйинэн муспут баай библиотекатын Дьокуускайга ыыппыт. Үлэтигэр хара маҥнайгыттан үчүгэй специалист быһыытынан биллэн барбыта. Өрөбүл күннэригэр, үлэ чааһын кэнниттэн айар үлэнэн дьарыктанара да, биллэ-көстө сатаабат этэ. Саха бастакы художниктарын П.П. Романов, И.В. Попов уо.д.а. биллэр үлэлэрин чөлүгэр түһэрбитэ, элбэх үлэни реставрациялаабыта, музейга реставрацияны оҥорор мастерскойу арыйбыта, бэйэтэ сэбиэдиссэй буолбута. Онон Тимофей Андреевич республикабытыгар олус наадалаах, туһалаах уус-уран үлэлэри чөлүгэр түһэрии (реставрация) курдук үлэни үрдүк таһымҥа саҕалаабыт, сайыннарбыт үтүөлээх киһи буолар. Сыыйа бэйэтин айар үлэтэ да түмүктээх буолан барбыта. Сүнньүнэн олоҥхо темаларыгар уруһуйдуура, үлэлэрин дьоҥҥо мээнэ көрдөрбөт этэ. Олоҥхо айыллыбыт кэмин, айыы, абааһы бухатыырдарын, атын да персонажтарын туһунан бэйэтэ көрүүлээҕэ, сюжеттэрин билэрэ. Холобура, олоҥхо бухатыырын атын үрдүк, синньигэс атахтаах гына ойуулуура. Олоҥхо айыллар кэмигэр өбүгэлэрбит ахалтекинец курдук аттаахтара эбитэ буолуо – диирэ. Кини олоҥхоҕо анаммыт бастакы үлэлэрин 1981 с. Монреальга (Канада) «Киһи уонна тулалыыр эйгэ» диэн Аан дойдутааҕы быыстапкаҕа көрдөрбүтүм. Көрөөччүлэр сэҥээрбиттэрэ. 1983 с. Дьокуускайга Саха национальнай художественнай музейыгар Тимофей Андреевич бастакы тус (персональнай) быыстапката тэриллибитэ. Көрөөччү бөҕө кэлбитэ, быыстапка аһыллыбытын кэннэ сүрдээх элбэх киһилээх, кэпсэтиилээх дьүүллэһии буолбута. Тимофей Андреевич коллегалара, искусствоведтар быыстапканы кириитикэлээбиттэрэ, ылымматахтара, бэл биир биллэр художник олус түргэнник үлэлиир, ыксыыр диэн эппитэ, биир биллэр искусствовед: «Тимофей үлэтин омук дьоно ылыныахтара, өйдүөхтэрэ суоҕа», – диэн кириитикэлээбитэ. Көрөөччүлэр, ол иһигэр Суорун Омоллоон, Багдарыын Сүлбэ Тимофей Андреевич үлэтин хайҕаан тыл эппиттэрэ, художнигы көмүскээбиттэрэ. Түмүк тылыгар Түмэппий көрөөччүлэргэ махтаммыта, омуктар кини үлэлэрин өйдүүллэригэр кыһамматын, кини төрөөбүт норуотугар анаан айарын, уруһуйдуурун эппитэ, сахалар кини үлэтин ылыннахтарына, бэйэтин дьоллооҕунан ааҕыныахтааҕын тоһоҕолообута. Оннук да буолбута: саха норуота Тимофей Андреевиһы, кини айар үлэтин ылыммыта, биир саамай ытыктанар художник буолбута, элбэх быыстапката Дьокуускайга үлэлээбитэ. Үөрэммит куоратыгар Ленинградка ССРС норуоттарын этнографияларын музейыгар биһиги оҥорбут быыстапкабытыгар ситиһиилээхтик кыттыбыта. Үлэлэрэ улахан баҕайы кээмэйдээх буоланнар (2м*3м) таһарга олус табыгаһа суохтара. Аны хас биирдии үлэтигэр туһунан дьааһык оҥорбуппут. Хата, Ленингрдака илдьэрбитигэр академик В.П. Ларионов институтугар саҥа оборудованиены аҕалар самолетунан туһаммыппыт (Владимир Петрович барахсан музейдары да, миигин да өйүүрэ, көмөлөһөрө). Ленинградтан Томскайга, онтон Нерюнгрига быыстапкалара буолбуттара, хартыыналара тимир суолунан айаннаабыттара. Кэлин атын да киин куораттарга, ол иһигэр Москваҕа, Илиҥҥи норуоттар музейдарыгар, бэрт ситиһиилээхтик турбута…

Төрөөбүт улууһугар Сунтаарга быыстапкатын тэрийиэн олус баҕарара. Тимофей Андреевич өлбүтүн кэннэ эрэ (2005 с. алтынньы 20 к. ыарахан ыарыыттан олохтон барбыта) саҥа тутуллубут Олоҥхо дьиэтигэр (Олоҥхо ыһыаҕын программатынан) быыстапка тэриллибитэ. Биир дойдулаахтара кини үлэлэрин астына көрбүттэрэ. Олоҕун тиһэх сылларыгар народнай художник библия сюжеттарыгар хас да үлэни суруйбута, быыстапка оҥорбута.

Олоҥхобут тиллиитигэр ЮНЕСКО киһи-аймах нематериальнай культуратын шедеврын быһыытынан билинэригэр Тимофей Андреевич айар үлэтэ, олоҥхоҕо анаммыт сүдү хартыыналара, мин санаабар, улахан соулталаахтар, элбэх фотоальбомнар таҕыстылар, аан дойдуга траҕаннылар. Художник баҕа санаата туолла: төрөөбүт норуота биир таптыыр, ылынар, дьиҥнээх народнай художнига буолла!

Егор Шишигин,
РФ уонна СӨ культураларын үтүөлээх үлэһитэ,
Духуобунас Академиятын Бочуоттаах Академига,
СӨ Ытык Сүбэтин чилиэнэ,
Саха музейын сүрүннүүр научнай үлэһитэ