1960 -с сылларга (оччолорго улаатан эрэр оҕо)  Ем. Ярославскай аатынан Саха кыраайы үөрэтэр түмэлгэ “Деревянная юрта − зимнее жилище якутов” диэн бэрт үчүгэй көрдөрүүнү (экспозицияны) болҕойон көрөр этим.

2004 сыллаахха Хотугу норуоттар историяларын уонна култуураларын государственнай холбоһуктаах түмэл директора Егор Спиридонович Шишигин миигин, билим үлэһитинэн үлэҕэ ылбыта. Саҥа үлэһит экспозициялары кэрийэн көрбүппэр, саха кыһыҥҥы дьиэтэ “Балаган – зимнее жилище якутов“ диэн суруллар буолбут.

Тоҕо уонна хаһааҥҥы кэмтэн саха кыһыҥҥы дьиэтэ “балаҕан” буолбутун, күн бүгүҥҥэ диэри, билэ сатыыбын.

XVII үйэҕэ, бойобуода П. Головин сорудаҕынан (1642 с.), суруксуттар дьаһаах төлөөбөтөх Нам олохтоохторун ааҕан сурукка тиһэллэригэр, саха кыһыҥҥы дьиэтин, юрта диэн суруйаллар: “Юрта мужика неясашного Саксая … юрта Тюбека Амуева сына … Юрта Одука, Чюелаева сына …” [Борисов, 2019, с. 16–25]. Кыһыҥҥы дьиэ диэн тылы нуучча сатаан саҥарбат, ол иһин элбэхтэ истэ үөрэммит уонна билэр тылы − юрта диэн суруйаллар.

XVIII үйэ чинчийээччилэрэ: Ф. Страленберг, И. Гмелин, Я. Линденау сахалар кыһыҥҥы дьиэлэрин эмиэ юрта диэн суруйаллар: “… бедный люд оставляет покойника в юрте и поджигает …” [Линденау, 1983,  с. 40].

Арааһа, XVIII үйэҕэ саха кыһыҥҥы дьиэтин “балаган” диэн нуучча тылынан саҥарар дьон тарҕаппыттар быһыылаах, кинилэр дьиэлэрэ ураты оҥоһуулааҕыттан уо.д.а төрүөттэртэн.

Онтон XIX үйэҕэ Россия сайдыы саҥа таһымыгар тахсыбыт кэмигэр (высшая стадия развития капитализма) Саха сиригэр кэлии дьон элбээн кыһыҥҥы хотонноох дьиэни сэнээн “балаган” диэн тарҕатыылара өссө тэнийбит буолуон сөп (1-кы хаартыска). Ыйыллыбыт кэмҥэ саха 90−95 % үөрэҕэ суох, аҕыйах ахсааннаах үөрэхтээхтэр, олох араас кыһалҕаларыгар ыктаран, нууччаларга “балаган» диэн тыл өйдөбүлүн, суолтатын быһаарбатахтара буолуо.

Силбэһэ тутуллубут хотонноох кыһыҥҥы дьиэ. Тулагы нэһилэгэ, Мэҥэ улууһа, XX үйэ саҕаланыыта. А.П. Курочкин хаартыската

Биир эмит ааҕааччы, баҕар толкуйга түһүө: “Балаган, Балаганск (Иркутскай эргин) ааттаах сирдэр онно-манна бааллар” диэн. XIX, ордук XX үйэ саҕаланыыта сирдэр ааттара, кэлии дьон баҕаларын хоту уларыйбыттара, билигин даҕаны салҕанан бара турар. Сорох билим үлэһиттэрэ монгуол уонна түүр тыллаах уустарга «балахана» диэн тыл баарын санаталлар. Мин узбек, азербайджан, казах журналистарын уонна билим үлэһиттэрин кытта анаан суруйсубутум. Биир даҕаны түүр тыллаах норуот уонна монгуоллар олорор дьиэлэрин “балаҕан” диэбэттэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын былыргы түүр тылынан билинэллэр, эрдэ тэйэн, ойдом олорбуттарын  түмүгэр [Бетлинг, 1989; Малов, 1941, с. 63–67; Убрятова, 1960а, с. 6], ол иһин нуучча тылынан саҥарааччылар Саха сиригэр кэлэн балаган” диэн тылы тарҕатыахтарыгар диэри олохтоохтор билбэт буолуохтаахтар.

“Балаган” диэн тыл XIX уонна  XX үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа тарҕана сылдьыбыт: “В литературе, как дореволюционной, так советской, стационарное каркасное жилище в виде усеченной пирамиды называлось “юрта” или “юрта-балаган” [Зыков, 1986, с. 8].

Сэбиэскэй былаас кэмигэр этнограф С.И. Вайнштейн саха кыһыҥҥы дьиэтэ тутуу матырыйаалынан, оҥоһуу ньымаларынан, тас сыбахтарынан истиэп көс олохтоохтор “юрталарыттан” уратытын ыйан «балаган» диэн тылы туттарга сүбэлээбитэ [Вайнштейн, 1986, с. 8], күн бүгүҥҥэ диэри, ааттанар уонна суруллар термин.

Сахаҕа дьиэ − уопсай аат: кыһын кыстыыр дьиэ, ураһа дьиэ, буор дьиэ (холомо), сарыы бүрүөлээх ураһа дьиэ, ампаар дьиэ, бабаарына дьиэ … Ол иһин: “үргүө дьиэ”; “дьиэлээхтэр,  үтүө күнүнэн!”; “дьиэ кэргэн, ыал буол, дьиэ-уот тутун”; “бүтүн дьиэнэн кэллилэр”;  дьиэ кыыллара, дьиэ сүөһүлэрэ …  дииллэр, балаҕан  дэммэт.

Сорох билим үлэһиттэрэ “дьиэ” эбэҥки “дю”  диэн тылыттан сылыктаан таһаараллар. Саарбахтыыбын. Эбэҥки, эбээн тыла саха тылыгар 3-5% уонна билим таһымнаах суруйууларга кинилэр сахалар кэннилэриттэн олохсуйбуттарын быһаараллар:  “… посылки о древнейшем проникновении тунгусоязычного этноса в Якутию покоятся на весьма зыбкой основе … археологического, антропологического и этнографического” [Алексеев, 1996, с. 43]. Сахалары эбэҥкилэр, эбээннэр баһыйбатахтара, нуучча култуурата баһыйбыта, ол иһин дьиэ балаҕаҥҥа кубулуйдаҕа. Түүр тыллаахтартан, биһиги эрэ, төрүттэрбит кыһын кыстыыр дьиэлэрин балаҕан, симии, сыбах оһохпутун көмүлүөк (камин-камелек диэнтэн), сүрдьүгэс, эбэтэр күрүө маһын сиэрдийэ (жерди), халын хаптаһыны − былаахы (плаха) диибит.

“Балаган” диэн тылы араас (историческай, этнографическай уо.д.а.) тылдьыттарга көрүҥ. Персидскэй тыл, түүр тылыгар киирэн өссө киэҥник тарҕаммыт. Быстах кэмҥэ туттуллар тутууну ааттыыллар. Нуучча тылынан саҥарааччылар сэнээбит тутууларын, суолтата суоҕу балаган дииллэр: «Шум, гам, крики – вот первое, что представляется русскому человеку, когда он слышит это слово» [Большой словарь русских поговорок]. 2020 с. Артист Михаил Ефремов суутун саҕана биллиилээх артистар айманыылара хаһыакка, интэрниэккэ толору этэ: “Начинается балаган”; “Когда же закончится этот балаган?”, оннооҕор Чехия президена Навальнай туһунан Россияҕа айдааны “балаган” диир. 2021 с. ахсынньы 23 күнүгэр В.В. Путин пресс-конференциятыгар Саха Сирин суруналыыстара Аграфена Кузьмина уонна Николай Борисов сахалыы таҥастаах туралларын Yrt.Ru сонуннарыгар көрөн, саха өттө хайҕыыр, онтон нуучча куттаах, былыргы өбүгэлэрин курдук: “Зачем? Нельзя было нормальную одежду одеть? К чему этот балаган?” дэһэллэр. Нууччалар, сэнээбиттэрин, эбэтэр сөбүлээбэттэрин “балаҕан” диэн тылынан солбуйаллар.

Түмүк кэриэтэ, XVIII−XIX үйэлэргэ сахалыы тылынан кэпсэтэр, ыраахтааҕы былааһын өйүүр хаһаахтар уонна улуутумсуйар бас-көс дьон төрүт олохтоохтор хотонноох дьиэлэрин сэнээн тарҕаппыт тыллара быһыылаах. Өссө биир чахчы, XIX үйэтээҕи олоҥхолорго, нуучча кэпсэтэр тыллара (разговорная речь) киирбиттэрэ элбэх: “Чуорунай хара ат кулунум” (Тамаллаайы Бэргэн, 2012, 37 сир”; “Дуумайданан, толкуйданан эрэллэр” … “Куй дэһэспиттэр, кокуоска бэрсибиттэр” … “Билбэтэх биэданы” (Төбөт Мэник, 2017, 40, 77, 81 сир.); “Ээ мин охсуспутум, кэниэснэ” (Хаан Илбистээн, 2016, 62 блок), ол иһигэр “балаҕан” диэн тыл.

Өссө, историческай олоххо баар буолбут чахчыттан холобур, Россия колониальнай тутуллаах эрдэҕинэ, нуучча тылынан саҥарааччылар, түүр тыллаахтар баар суох сөбүлүүр астарын − сылгы этин сэнэбиллээх сыһыантан “конина” (көлө этэ) дииллэрэ, ол курдук, саха кыһыҥҥы дьиэтэ “балаҕаҥҥа” кубулуйдаҕа.

Инньэ гынан, саха буоларбыт иһин, аҥардастыы “балаҕан” диэн тылы кэлтэйдии саҥарыман, суруйуман атын солбуйар төрүт тыллар баалларын умнуман: кыһыҥҥы дьиэ, кыстык дьиэ, туруорбах мас сыбах дьиэ  …

Түмүккэ, баҕа санаа: саха этнографтара, түмэл үлэһиттэрэ нуучча тылынан “Зимнее жилище народа саха (якутов) кыһыҥҥы дьиэ (балаган)”, эбэтэр “Зимнее жилище кыһыҥҥы дьиэ народа саха” диэн өйдөөн, билинэн  суруйаллара буоллар.

Василий Попов, Саха музейын этнография салаатын үлэһитэ