Чөркөөх музейын бастакы обьегынан Таатта улууhун Тыараhа нэhилиэгиттэн, Харамаайы сайылыктан көhөрүллэн киллэриллибит алта кырыылаах бабаарына дьиэтэ буолар. Суруйааччы Д.К.Сивцев – Суорун Омоллоон олохтоох этиитин ылынан, өйөөн, оччолорго 1977с. бэс ыйын 11 к. Алексеевскай оройуон салалтатын (Райком КПСС) коллектива, сал. Райком ӏӏ серкетара Винокуров В.И. Таатта үрэх үрдүгэр олохтоох Ньукуола таҥара дьиэтин чөлүгэр түhэрэр кэмнэригэр, Харамаайыга олохтоох Толстяковтар аймах сайылык дьиэлэрин көhөрөн киллэрэн чөлүгэр түhэрбиттэрэ. Кэлин миэхэ Суорун Омоллоон аймаҕа, бухгалтер идэлээх Сыкына Охотина Тыараhаттан төрүттээх музей бастакы директора Людмила Григорьевалыын саҥа көhөрүллэн кэлэн оннун булбут бабаарына дьиэни түүннэри сууйан турабыт диэн кэпсээн турар.
Бүгүн санаан кэллим 20 сыл анараа өттүгэр буолбут дьикти түбэлтэни. От ыйын өҥүрүк куйааhа сатыылаан турар кэмэ этэ, арай киэhээҥҥи ыам кэмигэр дьиэм таhыгар массыына кэлэн тохтоото. Музей көрөөччүлэрэ кэлбиттэрин сэрэйэн, үүттээх биэдэрэбин тутан утары хааман тиийдим: инники олбоххо номоҕон дьүhүннээх дьахтар олорор. Хойутаан кэллибит, биир эрэ дьиэни көрүөхпүт диэн бэрт судургутук эттилэр ыалдьыттарым.

Музей хонтуоратыгар тиийэн күлүүстэри ылан чуо-бааччы бабаарынаҕа тиийэн иhирдьэ киирэн тула наараларга олорунан кэбистибит. Сайыҥҥы дьиэ иhэ сөп-сөрүүн, иhийбиккэ дылы. Онно олорон билбитим бу күн биэс уон сааhын туолар төрөөбүт күнүгэр дьоно аах олорбут, оҕо сааhа ааспыт сайылык дьиэтигэр анаан-минээн айаннаан кэлбит эбит соhуччу ыалдьытым, кини саҥата суох эргиччи көрүтэлии олордо. Онуоха мин эмискэ тэhэ астарбыт курдук, наара үрдүгэр муннукка сытар обургу мас оҕуhу сулбу тардан ылан ыалдьытым иннигэр аҕалан сайылык буор муостатыгар ууран биэрдим.
– Эриэнчик оҕуhум, эн дуо?! – диэн саҥа таhаарда киэhээҥҥи ыалдьытым, ол кэннэ хараҕа ууланан ылла. Уу чуумпу буолла. Уу чуумпу балай эмэ турда.
– Мин оҕуhум баар эбиккин дии, аҕам барахсан миэхэ анаан оҥорбута, Эриэнчик диэн ааттыыр этим, ээ Эриэнчигим, Эриэнчик оҕуhум, – диэн тугу да барытын умнан туран кэпсии – кэпсэтэ олордо.
Онтон Эриэнчикэй оҕуhа манна хайдах баар буолбутун туhунан ыйыталаспыта.
Онуоха мин бу дьиэни көтүрэн, мастарын тиэйэн бараары туран чугас сытар оҕуhу булан ылбыттар уонна дьиэ хаhаайына диэн илдьэ кээлтэр диэн онно үлэлэспит киhиттэн истибиппин кэпсээн биэрдим.

Эбэн эттэххэ, Чөркөөх музейыгар үлэлии киирэн баран бастакы командировкам Тыараhаҕа олорор бу дьиэни бэлэхтээбит киhиэхэ этэ. Иннокентий Степанович Толстяков Тыараhа нэhилиэгин сельсоветыгар секретарынан үлэлии олорон Суорун Омоллоонно музейыгар анаан бэлэхтээбит этэ. Оччолорго Кыйыга музей директора Людмила Николаевналыын массыынанан айаннаан тиийбиппит, кини музей наадаларыгар сүүрбүтэ. Мин көрсүөхтээх «геройум» дьиэтигэр тиийбиппэр кыра уҥуохтаах киhи террасаҕа турар былыргы ыскаабыттан тугу эрэ ыла туран Чөркөөх музейыттан кэлбиппин истэн сэргэхсийэ түспүтэ. Кини бабаарына дьиэни 1880 сыллаахха Тыараhа нэhилиэгин старостата Иннокентий Толстяков – Тохоомо туппутун, онон саастаах дьиэ буоларын, манна олорбут ыаллар аҕалара Аҕа дойду сэриититтэн тыыннаах эргиллэн кэлбэтэҕин, сэрии сылларыгар туhааннаах сайылык дьиэтин оттук маска ыыта сыспыттарын туhунан кэпсээбитин сурукка түhэрэн ылбытым.

Быйыл Улуу Кыайыы 75 сылыгар өтөрдөөҕүтэ көрсүбүт номоҕон киhибин, билигин айылҕаттан айдарыылаах Наталья Дмитриевна Чехченнонованы көрсөн ааспыты ахтыhан истиҥник кэпсэтэр кэммитигэр Эриэнчик оҕуспутун ахтыбыппыт.
Аҕата Миитэрэй 1948 сыллаахха от ыйын 24 күнүгэр төрөөбүт Натааhа кыыhыгар анаан оҕуhун оҥороору олорон Аал уотугар арыылаах саламааты кутан, алаадьы кээhэн, атыыр сылгы сиэлин үӊүлүтэн алгыhын туhаайан төлкөтүн түhэрдэҕэ:
θтөх төҥүргэстээх,
Сурт кэриэстээх буолар.
Суостуганыҥ анныгар
Саба баттаан
Иринньэхпин иит,
Ньулдьаҕайбын туругурт,
Бальчырбын барҕарт!
Кэтэспит мааныбытын
Натааhа кыыспытын
Охтон бараммат оҥоhуулаа,
Түhэн биэрбэт төлкөлөө,
Самнан биэрбэт саргылаа!
Аал Луххам эhэм,
Ытык тылбын ыл,
Сүӊкэ тылбын көтөх,
Аhаа, сырхаа эрэ!

Бэлэмнээтэ Изабелла Жерготова. От ыйын 23 күнэ. 2020 сыл