Улуу Кыайыы 75 сыла дьаҥ туран бэлиэтэммэтэ, Москваҕа парад, “бессмертный полк” хаамыыта буолбата. Ол эрээри хаһыаттарга, телевиденияҕа, радиоҕа материал бөҕө таҕыста, бастаапка толору хомойуох иһин, сорох сыыппаралар араастаһаллар, ордук Саха сиригэр ааспыт сэриигэ сүтүктэри, хоргуйан өлүү – онно суох, олус улахан сыыппаралар ааҕылаллар. Сүтүк улахана биллэр, биһиэхэ кыра омукка олус улахан охсуулааҕа биллэр, ким да мэлдьэспэт.

Сэриигэ 62 509 киһи ыҥырыллыбыта диэн буолар. Бу сүнньүнэн сөп. Киин куоратарга үөрэнэ сылдьан ыҥырыллыбыт студеннар, аспираннар киирэ иликтэр дииллэр. Ол саҕана олус элбэҕэ суох буолуохтаах. 38,0 тыһ. киһи өлбүтэ, сураҕа суох сүппүтэ, дөксө сорох сахалар 15% сэриигэ өлбүтэ, ССРС норуоттарыгар саамай үрдүк көрдөрүү дииллэр. “Память” тэрилтэ бигэргэтэринэн 27,0 тыһ. киһи өлбүт, сураҕа суох сүппүт. “Память” тэрилтэ государственнай, Президент уурааҕынан тэриллибитэ. М.П. Габышев, К.К. Корякин курдук улахан салайааччылар үлэлээбиттэрэ. Сэрии  ветераннара, К.Е. Павлов, В.Е. Холмогоров уо.д.а., биллиилээх журналистар үтүө суобастаахтык илиилэрин араарбакка, өйдөрүн-санааларын, билиилэрин-көрүүлэрин түмэн өр сылларга үлэлээбиттэрэ, 10  томнаах туохха да кэмнэммэт кэриэстэбил кинигэти таһаарбыттара. Бу кинигэлэр республика бары библиотекаларыгар, музейдарга, архивтарга тарҕаммыттара. Кыайыы 65,70 сылларыгар фотоальбом-кинигэлэргэ “Память” материаллара туттуллубуттара (мин кылаабынай, эппиэттиир редактор этим).

Мин санаабар, бу “Память” кинигэлэрин түмүктэрэ, материаллара сөптөөхтөр, салгыы үөрэтэн, эбэн, бу “Память” материалларын бигэргэтиэххэ баара. Оччоҕо, ким талбытынан араас сыыппаралары туттуо суох этэ. Аны туох сыыһалар баалларый? (мин тус санаабар):

1. Республика нэһилиэнньэтин аҥарын курдуга нууччалар, татаардар уо.д.а этилэр. Ону барытын сахалар курдук көрдөрөр сыыһа. Якутскайтан, Алдантан, Ленскэйтэн, Өлүөхүмэттэн, Уус Майаттан, Хаҥаластан 45 173 киһи сэриигэ аттаммыт, бу оройуоннарга нуучча, атын да омуктар үгүстэрэ буолуо, нэһилиэнньэ аҥарыттан ордугун да ылаллара буолуо.
2. Сэриигэ ыҥырыллыбыт дьон балачча бырыһыаннара кэлии дьон буолуон сөп. Уус Майа бириискэлэрин, араас экспедициялар үлэлээбиттэрэ. Бу дьон сэрии кэнниттэн тыыннаах орпуттара дойдуларыгар бардахтара дии. Бэл, саха саллааттара үөрэххэ киирэн, атастарын батыһан, кэргэн ылан эҥин дойдуларыгар кэлбэтэхтэрэ баар суол. Олору барытын сүтүккэ киллэрэр сыыһа.
3. Саха улуустарыгар биир сэрии кыттыылааҕа 2-3 нэһилиэккэ сурулла сылдьара үгүс: төрөөбүт нэһилиэгэр, сэриигэ ыҥырыллыбыт нэһилиэгэр, сэрии кэнниттэн уһуннук үлэлээбит сиригэр. Мин төрөөбүт нэһилиэкпэр урут 110 киһи сэриигэ ыҥырыллыбыта дииллэрэ, билигин 166 киһи буолбут! “Память” кинигэ сүнньүнэн военкаматтар даннайдарыгар олоҕуран эрээри, улуустар ветераннарын Сэбиэттэрин справкаларын эмиэ туһаммыттар.
4. Хоргуйуу саха норуотун трагедията. Ол гынан баран онно оруна суох үрдэтии эмиэ табыллыбат. Хоргуйан өлбүт дьон туһунан туспа статистика суох курдук. Сорохтор 70-100 тыһ. тиийэ киһи хоргуйан өлбүтүн суруйаллар. Дьиҥэр кураан дьыллар сэрии инниттэн бэлиэтэммиттэр. Сэрии бастакы сылларыгар сут күүһүрбүт. Ол эрээри, сут-кураан кэмигэр аччык-туор олоххо атын да ыарыылар, ордук саханы сиэбит сэллик өрө турдаҕа. Оһолтон, кырдьан өлүү да ханна барыай?! Ону барытын хоргуйан өлүүгэ соҥнуур сыыһа. Аны туран, дьон ахтыыларын аахтахха, үрэх баһыгар, алаастарга ойдон олорор ыалга оттук маһы бэлэмнээһин кыайтарбат буолбут, онон тымныйан сэбиргэтии үксээбит. Бу эмиэ дьон өлүүтүгэр тиэрдибит буолуохтаах. Үөрэтэр наада.
5. Сэриигэ нэһилиэктэр, колхозтар бастыҥ, үөрэхтээх, салайар дьоҕурдаах дьонноро имири барбыттар. Сороҕор түбэһиэх, салайар дьоҕура суох, дьонноругар кыһаммат дьон салайар үлэҕэ тахсыбыттар. Бу туһунан ытыктабыллаах И.П. Пономарев соторутааҕыта сөпкө суруйан турар. Аны А.В. Мигалкин суруйарынан, олус элбэх киһи сууттаммыт. Бу төрдө-төбөтө үҥсүһүүгэ сытар. Биһиги дьоммут олус ордук санаһан, бэрт былдьаһан, өстөһөн үҥсүһүүлэрэ олус элбэх эбит. Бу XVII үйэттэн салҕанан барбыт куһаҕан кыдьыкпыт билигин да сир аннынан бара турара хомотор.
6. Сэрии кэмин дириҥник үөрэтии соруга турар. Истэрим тухары, бу кэм историятын анаан-минээн үөрэтэр киһи баарын истибэппин. Үксүн дьон ахтыыларын хомуйан кинигэ таһаарыыга оҕуннубут. Бу сөп эрээри, ахтыылар субъективнайдарын, сүрүн төрүт буолбаттарын өйдүөххэ наада.
7. Буруйу барытын былааска түһэрэр сөбө суох. Ыарахан кэмҥэ былаас үлэлии сатаабыт. Сороҕо табыллыбыт, сороҕо араас биричиинэлэринэн кыаллыбатах, республика оччотооҕу салалтатын өртүттэн улахан алҕастар тахсыбыттар. Ону сөпкө үөрэтэр, сыаналыыр ирдэнэр. Сорох дьон сэрии кэмигэр “американскай бурдук кууллара абыраабыттара”, – дииллэр. Онтон олору сэбиэскэй правительство атыылаһан, тиэйэн аҕалан түҥэттэҕэ дии.

Түмүктээн эттэххэ, сэрии ыарахан кэмнэрин, хоргуйууну, сүтүгү үөрэтэр, чопчулуур ирдэнэр. “Память” тэрилтэни чөлүгэр түһэрэр, салгыы үлэлэтэр сөп буолсу. Правительство дуогабар түһэрсэн история института, универститет ученайдара үөрэтэллэрэ табыллыыһы. Бу олус суолталлаах кэрдии кэм историятын ким талбытынан суруйа, кэпсии сылдьара буортулаах да буолсу.

Е. Шишигин,

Саха музейын сүрүн научнай үлэһитэ

P.S.

Сахалар үөрэҕэ да суох буоллаллар булчуттар, булугас өйдөөхтөр, тулуурдаахтар, толоругастар, син биир сэрэхтээхтэр, аһаҕас сиринэн сылдьыбаттар , бэл суруктарыттан көрдөххө, өлүү арыгыларын испэттэр, атын аска атастаһаллар, билбэт сирдэригэр мунан хаалбаттар, сөптөөх хайысханы булаллар, ордук нуучча саллааттарын кытта доҕордоһон сатабыллаахтык, хорсуннук сэриилэспиттэр, ону генераллар, маршаллар да билинэллэр.