Россия историятыгар 1825 с. ахсынньы 14 кунугэр Петербург куорат Сенатскай болуоссатыгар буолбут декабристар бастаанньалара биир улахан суолун-ииhи хаалларбыта.

“Союз спасения” кистэлэн обществотын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ Сергей Петрович Трубецкой буолбута. Кэлин бу общество оннугар “Союз благоденствия” тэриллэр. Манна кинээс Трубецкой биир актыыбынай кыттааччынан буолар. Декабристар бэйэлэрин историческай кэмнэрин прогрессивнай ейун-санаатын инэриммит, Ийэ дойдуларын дьиннээх патриоттара этилэр. Ыраахтаа5ы тутулун, крепостной быраабы суох онорууну, сана республиканскай салалта олохтонуутун хайдах олоххо киллэрэри дьууллэhэллэрэ. Бу тумугэр бастаанньа онорорго санаммыттара самнарыллан, салайааччылара П.И. Пестель, С.И. Муравьев-Апостол, М.П. Бестюжев-Рюмин, П.Г. Каховскай, К.Ф. Рылеев ыйаан елеруллубуттэрэ.

Дьыала5а 572 офицер уонна чиновник, 2500 саллаат тубэспиттэриттэн 121 декабрист Сибииргэ хаатырга улэтигэр кеске ыытыллыбыттара, олортон 13 киhи Саха сиригэр ууруллэн кэлбиттэрэ. Сергей Петрович Трубецкой Иркутскай куоракка 20 сылга хаатырга улэтигэр ууруллэн кэлбитэ. Кинини кытта кэргэнэ Екатерина Лаваль эккирэтэн кэлэн Иркутскайга олохсуйбута.

Кинилэр 8 о5олоох этилэр. Ньээнкэнэн Татьяна Федоровна Косыгина диэн кыыс Медведкова аатынан институту ча5ылхайдык уерэнэн бутэрбит кыыс улэлээбитэ. Трубецкойдар Оек диэн сэлиэнньэ5э олохсуйаннар дьиэ-уот туттан, о5уруот олордон, суеhу-ас ииттэн олорбуттар.

Оччолорго 1840-с сс. Иркутскай духовнай семинариятыгар Саха сириттэн Димитриан Дмитриевич Попов уерэнэ сылдьар кэмэ этэ. 1850 с. Иркутскайга протоиерей  санын ыла тиийэ сылдьан Трубецкойдар няняларын кэргэн ылар. Трубецкойдар эдэрдэргэ бэйэлэрин алгыстарын, э5эрдэлэрин кытта энньэ быhыытынан бэйэлэрин алтан самовардарын бэлэхтээн ыыппыттар.

Сана ыал 1851 с. Боотуруускай улуус Ытык-Куелугэр кеhен кэлэн Димитриан Попов Преображенскай танара дьиэтигэр настоятелынан улэлиир. Кэлин елбуттэрин кэннэ бу самовар кыыстарыгар Капиталина Димитриановна5а, Саха сирин бастакы народнай художник И.В. Попов ийэтигэр хаалбыт. А5а дойду улуу сэриитин кэмигэр  улахан уола Николай Попов самовары Тааттатаа5ы кыраайы уерэтэр музейга бэлэхтээбитин кэлин 1978 с. Николай Кузьмич Слепцов Черкеехтее5у музейга Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон кердеhуутунэн бэлэхтээбит.

Самовары Россия5а Петр I Голландияттан а5алан тар5аппыт. Онтон ыла нууччалар “бэйэтэ ерер” – самовар диэн ааттаан себулээн тутталлар. Тула5а бастакы самовар онорор собуоту 1778 с. бырааттыы Иван уонна Назар Лисицыннар аhан улэлэппиттэр. 1850 с. Тула самоварнай столица быhыытынан биллибит. Бу керер самоварбыт хаппа5ар “Тула” диэн клеймолаах, быhа саба5алаан 1840 сс. алтантан оноhуллубут. Вазатыны быhыылаах, туерт атахтаах, тутаа5а мастаах, кранын кулууhэ лабаатыны. Оноhуллубут техниката кутуу, заводской оноhук. Урдугэ 41 см. Музейга кэлбит туруга: биир ата5а суох, атыттара уларыттыллыбыттар, хаппа5ын, кранын тутаахтара суох, былыргыта  бэрт буолан сорох сиринэн алтана елбеербут.

Бу курдук биhиги музейбытыгар история кэрэhиттэрэ буолан хараллан турар араас дьикти экспонаттар бааллар. Кэлин, керун, сэргээн.

Сардаана Аввакумова, Черкеех музейын улэhитэ