Түмэл үлэһитэ экскурсия ыытар кэмигэр истээччилэр соһуччу арааһы ыйытааччылар. Биирдэ аҕа саастаах саха миигиттэн ыйытта: “Ханнык кэмтэн хотон кыһыҥҥы дьиэҕэ силбэһэ (биир эркиннээх) тутуллубутай?” диэн. Түмэлгэ көрө кэлээччилэр араас ыйытыыларыгар оруннаах, ылыннарыылаах быһаарыы биэрэ сатааччыбыт.

XVII−XVIII үйэлэргэ кэлии чинчийээччилэр сахалар кыһыҥҥы дьиэни уонна хотону силбэһэ туталларын, бэлиэтии көрөн, суруйбаттар. Археологическай хаһыыларга сигэннэххэ, 1976 сылтан саҕалаан 1990-с сылларга диэри, билигин и.б.д., А.И. Гоголев Киин улуустар сирдэригэр сыппай сиэллээх уонна хороҕор муос сүөһүлээх былыргы дьон олоҕун булан, хаһан чинчийбитэ. Бастакы чинчийиллибит сир аатынан “кулун-атах култуурата” диэн билим эйгэтигэр тарҕаммыта [Гоголев, 1990, 1992, 1993]. Хаһыллан булуллубут уҥуохтарга радиоуглерод үрэллиитин ырыҥылааһынынан (аналиһынан) сылгылаах уонна хороҕор муос сүөһүлээх дьон олоҕо Киин улуустарга XIV−XVI үйэлэри хабар [Гоголев, 1990, с. 23−38].

А.И. Гоголев археологическай хаһыыларыгар олоҕуран, Саха сирин үгүс олохтоохторо, ол иһигэр билим үлэһиттэр, кулун-атах култууратын саҕана (XIV−XVI үйэлэргэ) Киин улуустарга кыһыҥҥы дьиэ уонна хотон бииргэ силбэһэ тутулларын курдук быһаараллар: “Жилища памятников кулун-атахской культуры напоминали якутские деревянные юрты-балаганы, состоящие из хлева для скота и непосредственно примыкавшей к ней жилой части юрты” [Энциклопедия Якутии, 2000, с. 120]. Дьиҥэр, биир эрэ XV−XVI үйэтээҕи хотонноох дьиэ археологическай хаһыыга буллуллубун үрдүнэн элбэх ахсаанынан “жилища” диэн суруйар табыллыбат.

А.И. Гоголев 1990 сыллааҕы “Археологические памятники Якутии позднего средневековья” диэн кинигэтигэр, кулун атах култууратын кэминээҕи (XIV−XVI үйэлэргэ) төһө кыһыҥҥы дьиэ уонна хотон археологическай хаһыыларга булуллубуттарын өссө биирдэ быһааран көрүөҕүн.

Ыйыллыбыт кинигэ “Поселения XIV−XV веков (кулун-атахский этап)” диэн төбө аакка хотон уонна дьон кыһыҥҥы дьиэтэ силбэһэ тутуллубута бэлиэтэммэт, булуллубатаҕын иһин [1990, с. 10−23].

“Поселения конца XV и XVI вв. (сырдыкский этап кулун-атахской культуры)” диэн төбө аакка Амма улууһугар “Сырдык Сулус” диэн дьон былыр олохсуйбут түөлбэлэригэр үһүс дьиэ омоонун археологическай хаһыыга хотон булуллубут, эрээри дьон дьиэтиттэн тэйиччи: “Жилище располагалось в 92 м к северо-востоку от первого. Площадь равна 39 кв.м. Место очага не обнаружено. Мощность культурного слоя колеблется в пределах 10−20 см. Местами, особенно в заполнении жилища, толщина слоя, насыщенного спрессованным навозом, доходит до 33 см“ [Гоголев, 1990, с. 28].

Ыйыллыбыт түөлбэҕэ төрдүс дьиэ омоонун хаспыттарыгар, арааһа, хотонноох кыһыҥҥы дьиэ көстүбүт: “Четвертое жилище размещалось на площади 56 кв.м. Здесь заложен рапскоп на 80 кв.м. Округлый очаг диаметром 98 см помещался на левой половине строения. Слой првавого сектора , как и заполнение ямы рядом, целиком состоял из спрессованного навоза мощностью до 26 см. По краям основания зафиксированы восемь ямок от столбов. Под дерном во многих местах прослежены остатки обгоревших бревнышек и собраны кости крупного рогатого скота и лошадей” [1990, с. 29].

А.И. Гоголев, Амма улууһугар Сырдык Сулус өтөххө төрдүс дьиэ омоонунан  кыстык дьиэ уонна хотон силбэһэ тутуллубутун быһаарбытыгар, араас мунахсыйыы үөскүүр:

• хотон уонна олорор дьиэ икки ардыгар быыс эркин бэлиэтэммэт;
• быыс эркин суох буоллаҕына, биир миэтэрэ төгүрүмтэлээх оһох (очаг диаметром 98 см) сылааһыттан уонна ынахтар ииктэрэ, саахтара таһаарар сыттарыттан (запах аммиака) дьиэлээхтэр тумнастыахтарын даҕаны сөп;
• археологическай хаһыыга хотон уонна дьиэ ааннара, быыс эркин уо д.а. сиһиилии былаанынан көрдөрүллүбэт;
• чинчийээччи хотон уонна дьон олорор дьиэтэ силбэһэ тутуллубутун быһаарарыгар “видимо” уонна “напоминали” [1993, с. 94] диэн тыллары суруйбута эрэли үөскэппэт.

Ырытан көрүүттэн бэлиэтээтэххэ, Сырдык Сулуска биир эрэ XVI үйэҕэтээҕи хотонноох дьон олорор дьиэтэ силбэһэ (биир эркиннээх) тутуллубута археологическай хаһыыга көстүбүт.

Сорох ааҕааччы, А.И. Гоголев Амма улууһугар “Тумул” диэн былыргы өтөххө 2-с (хотон курдук) уонна 3-с (дьон олорбут) дьиэлэри бэлиэтээн суруйбутун силбэһэ тутуулар курдук өйдүөн сөп: “Тумулурское поселение состояло из трех домов с четырехугольным основанием и площадью 20-22 кв.м. При этом второй и третий дома стояли вплотную друг к другу” [1993, с. 94]. “Вплотную” диэн чугас, ыкса кэриэтэ тутуллубуттарын быһаарыы: “Они стояли рядом и были отделены друг от друга полутораметровым расстоянием” [1990, с. 36]. Сахалыы тылбаастаатахха, хотон (2-с дьиэ) дьон дьиэтин кытта (3-с дьиэ) ыкса сэргэстэһэ тутуллубут (рядом 1,5 м), тус туһунан эркиннээхтэр, силбэһэ (биир эркиннээх) тутуу буолбатах.

Кэлэр кэмҥэ археологическай хаһыыларга, ордук киин улуустарга, хойукку орто үйэлэргэ хотонноох кыһыҥҥы дьиэ өссө көстүө эрээри, билиҥҥи кэмҥэ А.И. Гоголев кэнниттэн, күн бүгүҥҥэ диэри, оннооҕор кулун-атах саҕанааҕы дьиэ омоонноро, археологическай хаһыыларынан чинчийиллэ иликтэрин санатабын.

Хотон, судургу тутуу буолан, сорох ынах сүөһүлээх сахаларга бэрт былыргаттан баара буолуо. Нуучча тылынан кэпсэтэр дьон кэлиэхтэрин иннинэ, сахалар сүрүн кыһыҥҥы астара − сылгы уонна хороҕор муостаах сүөһү этэ. Саха сиригэр биэттэн уонна ынахтан элбэх үүт ылар кыаллыбат. Саха сылгыта уонна хороҕор муостаах сүөһүтэ − тыйыс айылҕа кыһарыйыытынан анаан үөскэтиллибит эт боруодалара, ол иһин XVII  үйэҕэ кэлии дьон сахаларга хотон уонна кыстыыр дьиэ силбэһэ тутулларын бэлиэтии көрөн суруйбаттар. Саха ынах сүөһүтэ тыйыс халлаан анныгар, тайах, туртас. кулааһай, таба курдук кыстыыр кыахтаах. Билиҥҥи кэмҥэ Чириков арыытыгар (АХШ) билигин даҕаны саха хороҕор муостаах сүөһүтэ, ким даҕаны көрүүтэ суох, тэнийэн үөскүү турара туоһу буолар.

Археологическай хаһыылар көрдөрүүлэринэн хотонноох дьиэ XV−XVI үйэлэргэ силбэһэ тутуллубута − сэдэх, онтох XVIII үйэҕэ тэнийбит курдук.

1942−1943 сс. Элиэнэтээҕии историческай-археологическай экспэдииссийэ үлэтин кэмигэр А.П. Окладников дьонун кытта Уус Алдан оройуонугар Арыы-Тииккэ, үһүйээн быһыытынан Суотту сахаларын төрүччүлэрэ, Өнөкөй уонна уола Чыҥаада Бөҕө өтөхтөрүн археологическай хаһыыга хотонноох кыһыҥҥы дьиэ көстүбүтүн бэлиэтиир: “Общий вид и план раскопанного жилища могут быть восстановлены без осбого труда. Дом состоял из двух частей: собственно жилища и хлева-хотона, имевшего деревянный настил” [Окладников, 1945, с. 25].

Хаһыллыбыт хотонноох дьиэ кэмин быһаарарга өстүөкүлэ иһит көстүбүтэ суолталаах: “Вместе с фрагментами глиняных сосудов оказались обломки стеклянного изделия, по видимому, бокала или стакана. Находка показывет, что этех относится к моменту, когда на Средней Лене уже были русские” [Там же, с. 27]. Өстүөкүлэ иһиккэ олоҕуран быһаардахха, XVII үйэ бүтүүтүн XVIII үйэ саҕаланыытын саҕанааҕы хотонноох дьиэ хаһыллыбыт.

 XVIII үйэҕэ Якоб Линденау “Описание народов Сибири (1741−1744 гг.)” үлэтигэр “кыһыҥҥы дьиэ” диэн, немец тылынан, бастакынан суруйар: “Их зимнее жилище − Kusungnu Dshe … Около входа слева имеется закуток − Koton для молочной коровы“ [Линденау, 1983, с. 24]. В.Л. Серошевскай XIX үйэҕэ хоту сахалар хотону олорор дьиэттэн тэйиччи туталларын бэлиэтээн суруйбут: “Отдельно от жилых юрт строят хотоны только в Колымском улусе да кое-где в Якутском округе” [Серошевский,  1993,  с. 343].

Ханнык баҕарар омук төрүт дьарыктарын биллэрдик уларыйыыта политическай, экономическай уонна социальнай төрүөттэртэн эмиэ саҕаланар.

Саха сирэ Россия былааһыгар киириэҕиттэн  (XVII үйэ 30-сс.) кэлии дьон ахсаана элбээтэҕин аайы ынах этигэр уонна үүккэ (ордук ынах арыытыгар) баҕа  улам улаатан испит: “Переориентация хозяйственной специализации в сторону увеличения количества рогатого скота … напрямую связана с теми изменениями этнокультурного и экономического порядка, которые привнесла в жизнь … российская колонизация” [Боякова, 2012, с. 143]. Ити биир сүрүн төрүөт,  сахаларга хороҕор муостаах сүөһү ахсаана сыыйа элбээбитин быһаарарга.

Биир төрүөт дьаһаах төлөөһүнүгэр олоҕурар. XVIII үйэ саҕаланыыта түүлээх булт мэлийэн, олохтоохтор дьаһааҕы төлүүр кыахтара эстибитин иһин, ыраахтааҕы былааһа харчынан төлөөһүнү ирдээбитэ: “Поэтому царское правительство разрешило сбор ясака не только соболиными и лисьими мехами, но и горностаем, белками, а также деньгами. В 1712 г. ясачными сборщиками было собрано 2672 руб.” [Романов, 1956, с. 35]. Бастатан туран, саха сэниэ уонна баай өттө, харчыны эргитэр баҕаттан, хотон балаҕаны кытта силбэһэ тутулларын көҕүлээбит буолуохтаахтар: ынах төрүөҕүн (ньирэй) уонна үүт (арыы) ылыытын элбэтээри.

Биллэн турар социальнай төрүөттэри көтүтэр табыллыбат: XVIII үйэттэн сахалар ортолоругар быста дьадайыы салҕанан баайдарга үлэһит илии элбиир: кулуттар, хамначчыттар, кумалааннар уод.а. [Борисов, 2020,  с. 48−52].

Биир эмит саха сылгы ахсаана аччаабыт биир төрүөтүнэн элбэх ат өлүүлээх таһаҕас таһыытын санатыа. Айан уонна Охотскай  аартыгыгынан таһаҕас таһыытыгар и.б.д. Г.П. Башарин ааҕыытынан, 1736−1785 уонна 1796−1830 сылларга 373 806 саха ата туттуллубут [Башарин, 1956, с. 231−236]. И.б.д. В.Ф. Иванов эмиэ бигэргэтэр: “Конный скот, особенно сильно пострадал  во второй трети XVIII в. в результате тяжелой извозной повинности, возложенной на якутское население. Ежегодно якуты должны были  поставлять тысячи лошадей для обслуживания Иркутского, Охотского и Анадырского трактов. С 1736 по 1746 г. якуты поставили 9998 лошадей, в 1757−1766 гг. − 50 733, в 1777−1785 гг. − 11 101. Большая часть лошадей не возвращалась” [Иванов, 1992, с. 168].

Арааһа, XIX үйэҕэ ынах этигэр уонна арыытыгар баҕалаах кэлии дьон ахсаана элбээн хотон уонна кыһыҥҥы дьон дьиэтэ холбоһо тутуллуута киэҥник тэнийбит: “Во второй половине XIX в. количество рогатого скота все больше преобладало над количеством лошадей. Процесс этот, начавшийся еще в XVIII в., в конце XIX в. связан с влиянием Ленских золотых промыслов, вызвавших большой спрос на мясомолочную продукцию“ [Петров, 2021, с. 140]. XIX  үйэ бүтүүтэ   XX-с үйэ саҕаланыыта сорох саха ынах этин уонна арыытын Бодойбо үрэххэ көмүс хостооччуларга атыылаан байбыттара − историческай чахчы.

       Өймөкөөн, “Үчүгэй” диэн ааттаах сир, хотонноох кыһыҥҥы дьиэ. Попов матырыйаала, 2014 с.

Инньэ гынан, кыһыҥҥы дьиэ уонна хотон, биир эркиннээх силбэһэ тутуллуута, биллэрдик XVIII-с,  киэҥник XIX-с үйэҕэ саҕаламмыт экономическай уонна социальнай төрүөттэртэн.

Кэлин, хотону кыһыҥҥы дьиэттэн тэйитии (араарыы) XIX үйэ бүтүүтэ XX үйэ саҕаланыыта саха баайдарын ортотугар саҕаланар (култуурнай таһым биир бэлиэтэ), онтон ордук хабааннах үлэ сэбиэскэй былаас саҕана 1930−1940-с сылларга ыытыллыбыт.

Василий Попов – Быдылыкы Баһылай