Олунньу 13 күнэ – Ийэ тыл, сурук-бичик күнэ
Тыл сайдар кэскилин, сокуоннарын торумнаабыт, наука хараҕынан анаарбыт бастакы учуонай
Аҕыйах хонугунан өрөспүүбүлүкэбитигэр Ийэ тыл, сурук-бичик күнэ бэлиэтэниэҕэ. СӨ П.А.Ойуунускай аатынан Государственность музейыгар бу бэлиэ күнү көрсө «Ойуунускай өркөн өйө уонна билиҥҥи кэм» диэн ааттаах санаа атастаһыытын түһүлгэтэ ыытыллар.
Саха народнай суруйааччыта С.П.Данилов «Саха норуотун улуу уола» ыстатыйатыгар бэлиэтээн хаалларбыттаах: «Хайа баҕарар норуокка кини туох-баар үтүөтүн, үчүгэйин, кэрэтин – өркөн өйүн, самныбат санаатын, чаҕылхай талаанын, сырдык ыратын, холобура суох хорсунун, модун волятын бэйэлэригэр иҥэриммит уһулуччулаах дьон баар буолаллар. Оннук дьоннор, үгэс курдук, общество сайдыытын ураты бэлиэ кэмнэригэр, норуот күүһэ муҥутуурдук тыыллар мүччүргэннээх күннэригэр чаҕылхан кэриэтэ күлүм гынан ааһааччылар», – диэн Былатыан Ойуунускайга анаабыт тыллардаах.
Биһиги бастакы Президеммит М.Е.Николаев эппитинии Платон Алексеевич барытыгар бастакы этэ. «Дирбиэн-дарбаан күннэргэ» саас саадах тутан саҥа үлэһит былааһын көмүскэспит, Автономияны турууласпыт дьоннортон биирдэстэрэ, бастакы сэбиэскэй-партийнай салайааччы, суруйааччы, сахалартан бастакы тыл учуонайа.
Платон Алексеевич Ойуунускай уус уран айымньытын сэргэ, ахсаанынан соччо элбэҕэ да суох буоллар, ис хоһоонунан сүрдээх баай научнай нэһилиэстибэни хаалларбыта. Олоҕун тиһэх сылларыгар 1935 сыллаахтан кини Саха сирин аан бастакы уонна соҕотох профессиональнай научнай тэрилтэтин – Саха АССР Совнаркомун иһинэн Тыл уонна культура институтун төрүттээн салайбыта. Өссө 1926 сыллаахха САССР Конституциятын ылынарга нуучча уонна саха тыла государственнай тылларынан бигэргэммиттэрэ. Манна Ойуунускай сабыдыала баар диэн этэбит. Саха тыла – государственнай тыл быһыытынан ылыныллыыта оччотооҕу эдэр сэбиэскэй кэм, сана олоҕу культурнай тутууга норуот духуобунай барҕарыытын (возрождение) хааччыйбыта.
Платон Алексеевич литератураны уонна норуот тылынан уус уран айымньытын үөрэтиигэ («Якутская сказка (олонхо), ее сюжет и содержание», «О теории якутского стихосложения» уо.д.а.), саха тылын уонна историятын чинчийиигэ («Термины оностуу туһунан», «Законы изменения языка и наши задачи», «Якутский язык и пути его развития», «Саха үөскээбитэ», «Ойуун үөскээбитин туһунан» уо.д.а.) туруорар проблемаларын да, олору быһаарыытын да өттүнэн улахан сыаналаах үлэлэри суруйбута.
1931 сыллаахха Платон Алексеевич Москва куоракка ССРС Киин ситэриилээх комитетын (ЦИК) Национальностар научнай чинчийэр институтун аспирантуратыгар киирэн 1935 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Диссертация көмүскээн, өрөспүүбүлүкэбитигэр бастакы лингвистическэй наука (тыл наукатын) кандидата буолбута.
Кини өссө салайар улэҕэ сылдьан, ити 1929 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга «Сурук тылын бэлиэлэрэ» диэн ыстатыйаны бэчээттэтэр. Оччотооҕу саҥа сайдан эрэр сурук-бичик кэмигэр сурук бэлиэлэрин сүрүн (точка, соппутуой, дефис, ыйытыы бэлиэтэ уо.д.а.) түһүмэхтэрин ырытар.
1920 -1930-с сылларга П.А.Ойуунускай улахан болҕомтотун терминология, орфография үлэтигэр уурбута. Төрөөбүт тылынан тахсар периодическай бэчээккэ тылбаас (политическай, художественнай, научнай терминнары тылбаастааһын), маны тэҥэ учебниктары таһаарыы боппуруостара сытыытык турбуттара. Оччотооҕу үөрэхтээх өттүлэрэ нуучча тыла, ол нөҥүө интернациональнай терминнэр күүскэ өтөн киириилэрин себүлээбэтэхтэрэ.
Философскай наука доктора, профессор А.Е.Мординов «Кини мин санаабар уонна сүрэхпэр мэлдьи тыыннаах» ахтыытыгар: «Платон Алексеевич институту салайа олорон сахалыы үөрэхтээһиҥҥэ анаан, үгүс дакылааттары, ыстатыйалары оҥортообута, суруйталаабыта институппут үлэлэрин хомуурунньугун бастакы нүөмэригэр бэчээттэнэн тахсыбыттара. Билигин сахалыы үөрэхтээһин концепцията уонна технологията диэн аан дойду научнай конференцията ыытыллан, онно кытынным. Ити үлэ эмиэ П.А.Ойуунускайтан ыла саҕаламмытын өйдүү олорбутум. Кини ордук кичэйэн саха тыла сайдар суолун, орфографиятын уонна терминологиятын тутуһан үлэлиирэ. Кини онно нууччалыы терминнэри, дьон ааттарын нууччалыы суруйар сөп диирэ».
Г.В.Баишев-Алтан Сарын нууча тыла – саха тылыттан олох атын «тутуллаах», онон саҥа тыллары түүр омуктар тылларыттан ылыахха сөбүн ыйара. Алтан Сарын үгүс элбэх сахалыы тыллары толкуйдаабыта, ол эрээри саха тылын туттарбытыгар олохсуйбатаҕа.
Учуонай П.А.Слепцов: «П.А.Ойуунускай тылын чинчийии соруктара» диэн научнай ыстатыйатыгар Платон Алексеевич термини оҥорууга үлэлэрин киэҥник ырытан суруйбута. Ол курдук: «П.А.Ойуунускай бэйэтин тылынан эттэххэ «айар тыл күүһүн бас билбит, айымньы урдук арҕаһыгар тахсыбыт» бөдөҥ суруйааччылар айымньыларын тылын дириҥник хорутан чинчийии – биһиги наукабыт биир хаалбыт салаата. Сорох литературоведтар, кириитиктэр бу боппуруоһу суруйааччы уус уран ньыматыгар, стилигэр даҕатан быстахтык барбах таарыйан ааһаллар, анаан минээн чинчийбэттэр. Арай Г.К.Боескоров, Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа маастарыстыбатын ырытар улахан үлэтигэр суруйааччы тылыгар балайда киэҥник тохтуур.
П.А.Ойуунускай, биьиги кырдьаҕас классик суруйааччыларбыт курдук, уус –уран айымньы тылыгар ураты үрдүк ирдэбили туруорара. Ону тэҥэ литературнай тыл сүрүн көстүүлэрин (орфографияны, терминологияны) иилэспит-саҕаласпыт, тыл сайдар кэскилин, сокуоннарын торумнаабыт, наука хараҕынан анаарбыт тыл үөрэхтээҕэ да буолан, тылга сыһыаны бастатан үрдүктүк туппута. Биһиги айымньыларбытын норуот тылынан, киһиэхэ барытыгар өйдөнөр тылынан суруйуохтаахпыт диэн тоһоҕолоон этэрэ, эдэр суруйааччылартан сүрүн ирдэбилэ ол этэ. Пушкин тыла норуокка барытыгар өйдөнөр, нуучча тылын билэр хас биирдии киһиэхэ билигин да дьэҥкэ диэн гений-поэт тылын үтүө холобур туттан суруйарга ыҥырара. Бу сиэрдээх үрдүк ирдэбил уус-уран айымньыга толору көстүүтүн үтүө холобурунан П.А.Ойуунускай бэйэтин айымньыларын тыла буолар.
П.А.Ойуунускай хоһооннорун, сэһэннэрин, кэпсээннэрин тыла (фольклортан төрүттээх айымньыларын тылын аллара туспа лоскуйга көрүллэр) төрөөбүт тыл сүрүн үөһүн тутуһар – бигэтик олохсуйбут, саха аймахха бүтүннүүтүгэр тэнийбит, онон ким да, ханна да тута билэр-өйдүүр тыла буолар. Ол аата бу тыл – литературнай тыл эргийэр киинэ, сүрүн үөһэ, сүмэтэ буолар. Суруйааччы тылын бу өттүн ураты чорботон бэлиэтээһин литературнай тыл, литературнай нуорма диэн сүрүн өйдөбүллэр ис хоһоонноруттан тахсар. Литературнай тыл диэн сурукка-бичиккэ, литератураҕа, бастатан, дьон умсугуйан ааҕар үрдүк-үтүө айымньыларыгар, улуу суруйааччылар тылларыгар киирэн уһаарыллыбыт, сөҥмүт, суолта-туттуллуу өттүнэн дьэҥкэрбит, ырааһырбыт тыл. Маннык тыл дьиэ-уот эргинин иһинээҕи көннөрү кэпсэтии тылын эйгэтигэр сылдьарыттан өссө үрдүк таһымҥа, саҥа кэрдиискэ тахсар. Ол аата буолар литературнай тыл сүрүн үөһүгэр киирии. Оттон литературнай тыл сүрүн бэлиэтэ литературнай нуорма буолар. Литературнай нуорма тыл былыр былыргыттан олохсуйбут, үөрүйэх буолбут үгэстэригэр, тулхадыйбат сокуоннарыгар олоҕуран үөскүүр. Итинник өйдөбүл, анаан-минээн наука тылынан эппэтэхтэрин да иһин, тыл маастардарыгар, улахан суруйааччыларга иҥэн сылдьар», – диэн.
П.А. Ойуунускай кэмигэр киэҥ биһирэбили ылбыт, тарҕаммыт, тутуһуллуохтаах бигэ литературнай нуорма олохсуйа илигэ. Ким баҕарар ханнык тылынан, хайдах суруйара көҥүл да курдук этэ. Холобур, түөлбэ тыллары, араас варианнары киллэрии оччотооҕу сурук-бичик, литература тылыгар балайда баар көстүү эбит. Платон Алексеевич түөлбэ тыллары тумнан, норуот бүттүүн туттар тылларынан бэйэтин үтүөкэн айымньыларын айбыта. Бу өттүнэн кини тылын чинчийбит профессор М.С.Воронкин сыччах 9 түөлбэ тылын булбута. Сирийэн көрдөххө, ол да тылларга олус кыараҕас ыырдаах тыллар суохтар да диэххэ сөп. Холобура, туйаарар диэн поэттар таптаан туттар күөрэгэй поэтическай аата, дьоро киэһэ – диэн түөлбэ буоларыттан тахсан, ким барыта өйдуур сомоҕо тыл буолбута ыраатта. Атын да түөлбэ дэнэр тыллары – түмэлдьи, ампаалык, күйүгэс, чугуччу, тыкаарар, мэмээл – курдуктары бэл хотугу улуустар олохтоохторо билэллэр. Баҕар, маннык тыллары киэҥ аартыгар киллэрбит буолуон эмиэ сөп – бу тылы байытыы биир кэскиллээх суола. Кини саха литературатын саҥа ис хоһооннообут эрэ буолбатах. Ону тэҥэ кини бары жанрдар уус-уран кыахтарын улаханнык байыппыта.
П.А.Ойуунускай варианнаах тыллары (холобура: мааҕын – маарыын, мааҕыын, мааныын, маарыан, маайдыан, баарыын, баарын, баарыан, бааҕыан, бааҕын, баагын, баайдыын, байдыан, маа5ыан) хайа түбэһиэх, «дьала5ҕйдык туттууну» кытаанахтык сэмэлиирэ, «хаһан баҕарар биирдик, биир суолу тутуһан» суруйары эрдэттэн ирдиирэ. Дьэ ол да иһин литературнай тыл нуорматыгар үгүс тыл П.АОйуунускай талан, сүүмэрдээн айымньытыгар киллэрбит варианнарынан олохсуйбуттара. Биһиги билигин даҕаны Ойуунускай суруйбутун курдук: курутуйар, баҕайы, диэки, кэнники, курдук, орто ыал, аҕабыт, тухары, алдьархай, ааранан, айахтаттамый, таһырдьа, бөөлүүн, сигили, сатаммат, сир кырса, киэркэй диэн суруйабыт – литературнай нуорма маннык олохсуйда. Арай П.А.Ойуунускай киллэрбит аҕыйах варианнара кындал (кырдал оннугар), оочуос (очуос оннугар, кэлин бэйэтэ очуос диэн формаҕа көспүтэ), убайар (умайар), курдуктар литературнай нуормаҕа киирбэтэхтэрэ. Киин улуустарга, ол иһигэр былыргы Боотуруускай улуус сахаларын тылыгар бутэй дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ (ассимиляция) олус күүскэ сайдыбыта. Онон, бу дьиҥэ, кэпсэтэр тыл балайда олохсуйбут нуормата буолар. Ол да иһин П.А.Ойуунускай тылыгар оҥоттор, таппат, үтүрүссэ, суруттар, хоккутуйан, бэккиһээ диэн курдук суруйуу ордук эрдэтээҥҥи айымньыларга балайда биллэр. Маннык түбэлтэлэргэ кэлин орфографияҕа морфологическай принцип элеменнэрэ уонна үтүгүннэрии (аналогия) киирэн, оҥортор, тарпат, үтүрүйсэ, суруйтар, холкутуйан, бэркиһээ курдук суруйуу олохсуйбута.
Онон, биһиги революция иннинээҕи классик суруйааччыларбыт курдук, П.А.Ойуунускай бэйэтин айымньыларыгар литературнай тылы, нуорманы бөҕөргөтөн олохтуурга улахан кылааты киллэрбит, онно быһаччы кыттан, кыһамньытын ууран үлэлэспит үтүө өҥөлөөх.
«Уус уран тыл эдэр улэһиттэрин бөлөхтөрүн соруктара» диэн программа курдук суолталаах үлэтигэр П.А.Ойуунускай уус-уран ис хоһоону тылга, формаҕа дьүккүөрдээх үлэнэн хайдах дьүөрэлиэххэ сөбүн ыйбыта.
Онтон М.П.Алексеев «П.А.Ойуунускай тылдьытын эргэрбэтэх өрүттэрэ» диэн суруйуутугар: «П.А.Ойуунускай кэнниттэн термин оҥоруутугар былааннаах үлэ тохтообута. Нууччатытыы быһыытыгар-майгытыгар дьаалатынан устан-хааман түөрэҥэлээбитэ. Термин биир эмэ салааҕа алҕаска үөскээн хааларынан сөп буолан олорбуппут. Сурукка да, саҥарыыга да наар нууччалыы туттуллара. Бэркэлээтэҕинэ, саха тылын ис тутулун алдьатар да буоллаҕына – туруору тылбаастыыллара». Профессор Е.И.Убрятова суруйбутунан: «Хас биирдии суруйааччы литературнай тылга бэйэтин төрөөбүт түөлбэтин тылын, диалегын киллэрэр» – диэн. Ойуунускай эмиэ мантан туора турбатаҕа. Кини айымньыларыгар таатталыы тыл (говор), А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх бэлиэтээбитинии: «наиболее распространенным и сохранившим свою девственную чистоту» суруйуу буолар.
Билиҥҥи тэтимнээхтик сайдар олохпутугар, аныгы «АЙТИ» технологиялар өтөн киирэр кэмнэригэр кэнчээри ыччаппыт Ийэ тылынан төһө сөптөөхтүк саҥарарый? Бу туһунан Ытык Күөл И.П.Жегусов аатынан Таатта гимназиятын саха тылын учуутала О.М.Слепцова «ТЫЛ. ӨЙ. БИЛИИ.ТЭТИМ.ТАҺЫМ» диэн ырытыылаах суруйуутугар: « Саҥа олоҕу тутуу үөрүүтүн илгийбит 1930-с сыллардааҕы «Кыым» хаһыаты арыйан көрөбүн… Саха баар-суох бастыҥ үөрэхтээхтэрэ болҕомто ууран таһаарбыт хаһыаттара диэх курдук. Хаһан баҕарар, ханна баҕарар хаһыат – былаас трибуната буоллаҕа. Ордук биһиги курдук кыра омуктар хаһыаттара. Ити – сокуон. Оччотооҕу хаһыат тылыгар манныгы бэлиэтиэххэ сөп: сахалыы орфография, саха тылын сокуоннарын таба туттар үөрүйэх көстүүтэ; хаһыат матырыйаалларыгар биир стилистиканы тутуһуу; нууччаттан киирии тыллары сахалыы транскрипциянан суруйуу… Оччолорго Улуу убайбыт Былатыан Ойуунускай арыйбыт тыл института сүҥкэн да үлэни ыытан олорбут диэн сеҕеҕун эрэ! Бу элбэхтэн биир эрэ холобур… Оскуола киһитэ буоларым быһыытынан, билигин ордук кыра кылаастарга сахалыы сатаан саҥарбат гына иитиллибит, төрүт тылларынан толкуйдаабат буолбут нууччалыы эрэ саҥара сатыыр маргинал оҕолор баар буолбуттара алыс дьиксиннэрэр, олонхону дэлэтитэр араас тылдьыттаах олорон ааҕыахпыт дуо? Маннык оҕолор туох баҕарар ис хоһоонун иҥэн-тоҥон өйдүү сатаабаттара ахсаан уруогар садаача усулуобуйатын кыайан өйдөөбөккөлөр суоттуу да барбаттарыгар тиэрдэрэ баар суол. Онон тылтан – өйгө, онтон билиигэ диэни бигэтик ылыныахпытын наада буолбут. Билиилээх эрэ киьи сатабыллаах, сатабыллаах киһи таһымнаах,таһымнаах киһи тэтимнээхтик олорор буоллаҕа» – диэни санаатын түмүктүүр. Төрөөбүт тылынан сайа саҥарар киһи билиилээх, тэтимнээх олоххо тэҥҥэ олорсор кэмэ диэн күлүүс тыллары этэр.
Түмүкпэр, Платон Алексеевич бэйэтэ суруйан хаалларбытыныы: «…. Кэнники кэлэр да дьылларга саха үөрэҕин, саха тылын үөрэтэр дьоннор, Өксөкүлээх үйэтэ оннук этэ диэн, туспа бэлиэтээн ааһыахтара. Сурукка суруллубут тыл угэһэ, тыл хоһооно, айар санаа илбиһэ Саха сиригэр Өксөкүлээх үйэтиттэн ыла үөскээбитэ диэн бары этиэхтэрэ»…
С.ХАЛГАЕВА
Туһаныллыбыт литература:
- «Основоположники якутской советской литературы» (И.А.Аргунов, 1974 г.).
- «Үһүс төгүлүн букатыннаахтык эргиллии» (Кустуров Д.В., 1997).
- «П.А.Ойунский: взгляд через годы» (Потапов И.А., 1998 г.).
- «Тыл. Өй. Билии.Тэтим.Таһым» (О.М.Слепцова, Ытык Күөл И.П.Жегусов аатынан Таатта гимназиятын саха тылын учуутала НПК-5а үлэтэ, 2019 сыл.)