Быйыл 2021 сылы Саха Өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана Айсен Николаев Чэбдигирии сылынан биллэрэн турар. Үрүҥ халааттаах аанньалларбыт былырыыҥҥыттан хайа да сыллардааҕар уустук кэмҥэ, куһаҕан ыарыы туран дьон доруобуйатын туһугар күнүстэри-түүннэри үлэлээн кэллилэр. Гиппократ андаҕарын биэрбиттэрин чиэстээхтик, үрдүктүк тутан бу ыарыыны утары охсуһа сылдьалларыгар махтанабыт!
Быйылгы дьыллаахха Таатта улууһун бастакы эмтиир тэрилтэтэ төрүттэммитэ 115 сылын туолар. Оччолорго Таатта улууһун киинэ Чөркөөх этэ.
Бүгүн «Таатта эмтиир эйгэтэ» диэн быыстапкаҕа көрдөрүүгэ таҕыстылар, бу көстөр бэйэбит Чөркөөтөөҕү улахан музей фондатыттан дьиҥ хаартыскалар копиялара, Ытык-Күөлтэн Улуустааҕы Киин балыыһа музейын фондатыттан дьиҥ урукку сылларга туттулла сылдьыбыт оччотооҕу медицина араас прибордара, маллара, уонна бастакы кэмҥэ үлэлээбит быраастар тустарынан араас хаартыскалар, архивнай докумуоннар, ахтыылар мунньуллубут папкалара. ХХ үйэ саҕаланыытыгар Таатта улууһун эмтиир эйгэтэ сайдыытын саҕахтарын кэрэһэлиир быыстапка буолар.
Чөркөөххө эмп эйгэтин төрүттэниитигэр номоххо киирбит үтүө мааны дьон – Сокольников луохтуур, Бартенев биэлсэр, ону таһынан улуус бастакы кулубата Оонньуулаах Уйбаан, Маппыайабыс учуутал улахан үтүөлээхтэр. Кинилэри кытта Поликарп Иванович Слепцов, Егор Дмитриевич Николаев ІІ, Иван Осипович Слепцов диэн бэйэлэрин кэмнэригэр аатырбыт үөрэхтээх, сайдыылаах дьон үгүстүк сүүрбүттэр-көппүттэр. Нэһилиэк бас-көс дьоно 1907, 1912 сылларга мустан мунньахтаан эмтиир дьиэ тутуутун үөһээ салалтаҕа туруорса сатаабыттар. Ол эрээри бу тутуу 1913 сыллаахха, Таатта улууһа Боотурускайтан арахсыбытын эрэ кэнниттэн, кыаллыбыта. Манна улахан өҥөлөөҕүнэн буолар улуус бастакы кулубата Иван Елисеевич Кулаковскай-Оонньуулаах Уйбаан буолар. Кини ыллыктаах тылын ылыннаран, нэһилиэктэринэн түһээн түһэрэн үп-харчы, тутуу матырыйаалын хомуйтаран кылгас кэм иһигэр үлэни хамсатар. Тутууну бастакы учуутал оччотооҕуга оскуола туттара сылдьар Матвей Матвеевич Сивцев-Маппыайабыс салайар.
Бастакы эмтиир пууннар Баайаҕа Томторугар 1896с., Чөркөөххө 1906 с., Чычымахха 1913 с. арыллыбыттара. Республика кырдьаҕас эмин тэрилтэтин бастакы акушеркатынан Ребицкая Клавдия Александровна, бастакы биэлсэринэн политсыылынай Бартенев Дмитрий Иванович, онтон бастакы бырааһынан биллэн туран Сокольников Прокопий Нестерович буолаллар.
Тааттаттан доруобуйа харыстабылын бөдөҥ салайааччылара эмиэ тахсыбыттара. Ол курдук доруобуйа харыстабылын наркомнарынан Иван Николаевич Винокуров (1922-1924), Алексей Федорович Бояров (1926-1928), Платон Алексеевич Ойуунускай (1928-1929), Михаил Степанович Григорьев (1930-1931), нарком солбуйааччыларынан Григорий Кириллович Андросов, Петр Егорович Кулаковскай (1945-1963) – Казахстаҥҥа Минздрав лечебнай управлениятыгар начальнигынан үлэлиир (1963-1969), Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин доруобуйа харыстабылыгар уонна социальнай хааччыйыыга консультанынан Михаил Степанович Белолюбскай үлэлээбиттэрэ.
П.Н.Сокольников 1898 сылтан Чурапчы балыыһата тэриллэн, сэбиэскэй былаас иннинэ бу балыыһа бырааһа буолар. Кини Чурапчы балыыһатыттан Чөркөөххө кэлэн муҥурдааҕы быһар, атын да эпэрээссийэлэри оҥорорун кырдьаҕастар уос номоҕо оҥорон кэпсииллэрэ.
Чөркөөххө 1924 с. 15 миэстэлээх сытан эмтэнэр стационар баар буолбута. Бастакы кылаабынай бырааһынан бу сыл МГУ-ну бүтэрбит Александр Алексеевич Мухин биир сыл үлэлиир. Кини балыыһа материальнай базатын тупсарыыга үлэлэһэр. Аан-бастаан микроскобу, реактивтары булан дьоҕус лабораторияны, аптеканы, амбулатория хосторун, төрүүр дьахталларга, уопсай ыарыһахтарга сытар балыыһа тэрийэр.
1925 с. бэрт кылгас кэмҥэ Чөркөөх балыыһатыгар ананан кэлбит 30 сыл ыстаастаах кырдьаҕас быраас Михаил Павлович Мышкин үлэлиир. Бу быраас киэҥ сирдэринэн Пермскай губернияҕа, Охотскайга, Приморскай Сахалинскай уобаластарынан үлэлээбит эбит. Үлэлээбит сылларыгар кэтээн көрүүтэ оччотооҕу олох ыараханын хайдах баарынан арыйар, балыыһа төрүттэниитин, ол кэмнээҕи доруобуйа харыстабылын туругун, олох-дьаһах хартыынатын эт илиитинэн суруйбут рукопистара туоһулууллар.
1931-1933 сылларга номоххо киирбит кылаабынай быраас Григорий Михайлович Кокшарскай балыыһа базатын бөҕөргөтүүгэ улахан үлэни ыыппыта, эбии үс дьиэни атыыласпыта. Операционнай, родильнай хостору, таҥас сууйар, ыгар массыыналаах прачечнайы, амбулаторияны тэрийбитэ.
1932-1934 сс. Г.М.Кокшарскай эпэрээссийэ оҥороро биллэр. Кини уҥуох сэлликтээхтэри эмтиирин, илии-атах ампутацияларын, муҥурдааҕы быһарын туһунан бииргэ үлэлээбиттэрэ кэпсиилэр.
Олус билиилээх быраас туһунан истэннэр Амматтан, Уус-Алдантан, Чурапчыттан онтон да атын улуустартан кэлэн көрдөрөн-эмтэтэн бараллара. Ол курдук Григорий Михайлович талааннаах хирург-новатор, фтизиахирургия салаатын тэрийээччитэ, медицина учуонайа, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх бырааһа буолар.
Маны таһынан Г.М.Кокшарскай үрдүкү категориялаах лирическай тенор куоластаах кэрэхсэбиллээх театр солиһа этэ. «Майская ночь» Римского-Корсакова, Үрүҥ Уолан «Ньургун Боотур» оператын ырыаларын икки тылынан толороро үрдүк биһирэбилинэн ааһара.
Бу көстөр быыстапка матырыйаалын баай ис хоһооннообут эмпит үлэһиттэригэр улахан, истиҥ махталбытын биллэрэбит.
Таатта улууһун доруобуйатын харыстабылын историята сүрдээх киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох. Ону ытыктаан бу маннык дьоҥҥо-сэргэҕэ өйдөбүнньүк хаалара, ахтыллара улахан кэрэхсэбиллээх.
Оксана Жерготова, музей экскурсовода