И.Н.Барахов аатынан Саха Республикатын государственноһын музейын үлэһиттэрэ уонна музей доҕотторо буолан ыам ыйын 29 күнүгэр Чөппөҥөө диэн нэһилиэктэн көстөн ордук тэйиччи сытар сиргэ экспедицияҕа баран кэллэ.
Харбалаах нэһилиэгэ сэбиэскэй кэмҥэ Барахов аатынан совхоз биир быр-бааччы олохтоох, бэт көнө, республикаҕа биллэр үчүгэй үлэһиттэрдээх отделениетынан биллэрэ. Ол курдук Анастасия Николаевна уонна Ефим Данилович Васильевтар диэн 8 оҕону төрөтөн атахтарыгар туруорбут, дьон-сэргэ убаастыыр, нэһилиэк сис ыала баара. Ыал ийэтэ, дьон-сэргэ ааттыырынан, Настааччыйа, сэрии иннинэ аҕай ийэлээх аҕалара өлөннөр ыал устун барбыт хас да бииргэ төрөөбүттэр этэ.Онон тулааайах халыы сорун-муҥун билбит, эрэйи эҥэринэн тэлбит кыысчаан туох да үлэттэн туора турбатаҕа. Олох эдэриттэн колхуос, сопхуос фермаларын ыанньыксыта. Пятилетка былаанын аһара толороро. Сыралаах үлэтэ сыаналанан “Бочуот Знага” орденынан наҕараадаламмыта. Оттон Ефим Данилович- Дьэкиим, Бүлүү Хампатыгар төрөөбүт. Аҕата Кылгас Дайыла, уҥуоҕунан балтараа да миэтэрэҕэ тиийбэтин иһин сэриигэ ыыппатах киһилэрэ эбит. Сэрии сылларыгар Чыбыыдаҕа көмүс сууйуутугар уолун Дьэкиими батыһыннара сылдьара үһү. Хоргуйан быстарыы буолбутугар уолун “Бу суолтан туораайаҕын, арҕаа Үөһээ Бүлүү диэкини тутус, бурдуктаах сири. Биир эмит ыалы булларгын”, – диэхтээбитэ үһү. Инньэ гынан уончатын эрэ ааспыт Дьэкиим Харбалааҕы булар. Үлээкээр диэн улахан эбэҕэ олохтоох Оруоһун диэн оҕонньору булар. Хоргуйан уҥуохтаах тириитэ хаалбыт оҕону оҕонньор: “Өллө хап, сэниэтэ киллэрин”, – диэн уонча хонук эбэтин эмис соботунан аһатан бэттэх аҕалбыт. Ол оҕонньор ыйан Чөҥкөҕө кэлэн Уйбаныап Дэпсэйдээххэ кэлбит. Биир таас бурдугу биэрбиттэр: “Маны тартаххына хонноруохпут”, – диэбиттэр. Сытыы баҕайы, үлэһит, тугу тутар да сатанан иһэр киһитэ буолан ыаллар үлэлэтэн айаҕар аһыыр эбит. Настааччыйалыын икки тулаайах холбоһон ыал буолбуттар. Дьэкиим тыаһыттаабыт, таба да көрөрө, сылгыһыт да буолбут. Хотуу үлэһит киһи тугу да үлэлээбитин иһин хайҕалга сылдьара. Аны улахан түннүктэрдээх, киэҥ баҕайы дьиэ туттан кэбиспиттэрэ. Оҕолоро бэйэлэрин батан үлэһит бэттэрэ буолбуттара. Улахан уолаттар механизатор этилэр. Дьэкиим ыал буолбут быраатыгар, оҕолоругар дьиэ тутаттаан биэртэ. Кэлин трактор да, көлө да сыарҕатын оҥоруутунан дьарыктанара. Биллэринэн икки сиргэ кини сыарҕа оҥорор тэриллэрэ хаалбыттар. Биир Мундуҥдаҕа, биир Чөппөҥөөҕө.
Дьэ ол Чөппөҥөөҕө хаалбыт тэрилэ олоччу баарын, сэнэх соҕуһун сааһыттыыр дьон кэлэ-бара көрөллөрүн истэн кыра уолуттан Василий Ефимовичтан ыйыталаһан, сураһан, сирдьит булунан музей үлэһиттэрэ аҕалан музейга уурар наадалааҕынан ааҕан айаҥҥа туруммуппут. Күн-дьыл да үчүгэйэ, от-мас көҕөрөн киһи эрэ айылҕаҕа хаамтар хаамыах курдуга. Сир ирэн суол куһаҕана биллэр буоллаҕа, онон аарааҥҥа диэри таркторынан айаннаан, үксүн сатыылаан, бэлиэ быраҕыллыбытынан сирдэтэн чопчу булан ылан үөрүү-көтүү биһиэхэ!
Тэрилбит кыратык эмэҕирбиттээх, ол-бу ытаһалара эҥин барыта баар эбит. сиртэн хоҥнорон, аннытыгар мас угаттаан сиртэн тэйиттибит. Аны күһүн сир тоҥноҕуна кэлэн дэбигис, тугун да хоҥноро сатаан алдьаппат курдук бэлэмнээтибит.
Онон музейбытыгар нэһилиэкпит историятын кэрэһэлиир, саха ууһун, мындырын көрдөрөр өссө биир ураты экспонат буолар малы буллубут. Музей үлэтигэр, сайдыытыгар көмө, тирэх буола сылдьар дьоммутугар, доҕотторбутугар Сутуруканов Георгий Дмитриевичка, Васильев Василий Ефимовичка, Егоров Дьулустан Даниловичка, Платонов Валерий Константиновичка махталбытын тириэрдэбит!
Музей салайааччыта Копыленко С.Д.
Үөһээ Бүлүү, Харбалаах