Чөркөөхтөөҕү аатырбыт музей-комплексы көрбүтүм, улуу Ойуунускай төрөөбүт алааһыгар, балаҕаныгар сылдьыбытым Халамнаайы эбэни одуулаан олортум.
Чөркөөхтөөҕү историко-мемориальнай музей бу – бүтүн алааһы ылан сытар, Суорун Омоллоон тэрийэн хаалларбыт, сир-халлаан икки ардыгар сытар, норуот олоҕор буолан ааспыт событиелары,чахчылары үйэлэргэ кэпсии турар экспонаттары илэ хараҕынан көрөн, эт кулгааҕынан истэн сүрэххинэн-быаргынан аһаран ылынар, өйдүүр кыаҕы биэрэр музейа. Манна барыта 26 объект киирэр. Олортон биир бөдөҥнөрө Тааттатааҕы Николаевскай таҥара дьиэтэ. Бу 1912 с. улуус олохтоохторун үбүнэн, көмөлөрүнэн тутуллубут, турбут сириттэн халбаҥнаабатах, баччааҥҥа диэри тиийэн кэлбит, маһынан тутуу биир сүҥкэн архитектурнай өйдөбүнньүгэ буолар. Иконостаһын саха бастакы үөрэхтээх худуоһунньуга И.В.Попов уруһуйдаабыт, оттон ис бараанын олохтоох уус Сиэдэрэй Сэмэнчик диэн киһи оҥорбут. Биллэн турар, ханна да буоларын курдук, бу Таҥара дьиэтэ сэбиэскэй кэмҥэ урусхалланан ыскалаат эҥин буола сылдьыбыт. Бу объегы 1977-78 сылларга чөлүгэр түһэрии буолан куолакаллара ыйанан, кириэстэрэ туруоруллубуттар эбит. Оттон 2010 с. Чычымахтар Андрей Иванович Кулаковскай маастар салайааччылаах биригээдэлэрэ куполын реставрациялаан,кыһыл көмүс дуйдаабыт эбит.
Өссө биир культовай тутуу Уолбатааҕы чосуобунньук. Бу 19 үйэ иккис аҥарынааҕы тутууну Уолбаҕа(былыргытынан Игидэй нэһилиэгэ Байаҕантай улууһа) Өймөкөөн баайа Николай Осипович Кривошапкин үбүлээн туттарбыт. Бу чосуобунньугу Чөркөөххө 1979 с.оройуоннааҕы лесопунк коллектива көһөрөн аҕалбытын республикаҕа биллэр краевед, аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Иннокентий Алексеевич Уваров салалтатынан чөлүгэр түһэрбиттэр. Чосуобунньук иһигэр революция иннинээҕи саха маастардара уруһуйдаабыт итэҕэлгэ сыһыаннаах үлэлэрэ бааллара киһини сөхтөрөр. Ол курдук чосуобунньук ортотугар ураты экспонат,саха маастара маһы кыһан Христоһу оҥорбута турар. Оттон биир, хаптаһыҥҥа уруһуйу, бэт өрдөөҕүтэ Дмитрий Кононович булбут. Киһи сонньуйар даҕаны. Чэ туох эрэ наадаҕа биир ыалга тиийбит. Ол ыал булуустарын хаппаҕа арай уруһуйдаах үһү. Буолаары буолан итэҕэл тематыгар! Ону көрдөөн ылбыта ити ыйанан турар эбит.
Чөркөөхтөөҕү Музей-комплекс биһиги тыйыс кыһыннаах, кылгас сайыннаах Хотугу кыраайбыт биир кэрэ муннугар – Тааттаҕа олохтоох сахалар материальнай, духовнай, культуурнай баайдарын барытын түмпүт, киһи сөҕө-махтайа көрөр сүҥкэннээхэй үлэтэ, Суорун инникини тымтыктанан көрүүтүн түмүгэ, дууһатын дириҥ далайа, өйүн-санаатын биир үрдүк чыпчаала. Биир киһи өйө-сүрэҕэ, кыаҕа диэтэххэ далааһына киэҥин! Дойдубут биир Ытык муннуга бу эбит.
Бу музей-комплекс тэриллиитин сүрүн идеятынан республикабыт историятын сүрдээх интэриэһинэй феноменын – Саха сирин политическай ссылкатын норуокка дириҥник көрдөрүү эбит. Сахабыт сирэ барахсаны ыраахтааҕылаах Арассыыйа “күлүүһэ суох түрмэ” оҥостон, былааһы утарааччыларын биһиэхэ утаартыырын саҕана,улуус-улуус ахсын тарҕата нуучча уо.д.а. омук үөрэхтээхтэрин олохсуппута. Ол дьон олохтоох нэһилиэнньэ олоҕор, өй-санаа өттүнэн аһыллыытыгар, сайдыытыгар сабыдыала улахан этэ.Кинилэр бэйэлэрэ да нэһииччэ олорон олохтоохтор оҕолорун үөрэтэр оскуолалары аһаллара, сири оҥорууга , оҕуруот аһын олордууга тиийэ дьону үөрэтэллэрэ,кыахтара тиийэринэн олохтоохтор доруобуйаларын туругун тупсарыыга кытта кыһаналлара.Бу дьон общественнай, сырдатар-сайыннар эрэ дьайыылардаах буолбатах этилэр. Маны таһынан кинилэр бу билбэт омуктарын олоҕун-дьаһаҕын, культуратын , тылын үөрэтиинэн дьарыктаммыттара. Кинилэр суруйан, чинчийэн хаалларбыт үлэлэрэ саха сирин норуоттарын историятын, этнографиятын, тылын,экономикатын, культуратын научнайдык үөрэтиигэ суолу аспыттара эбээт…
Ол курдук манна көрөҕүн Дьүлэй нэһилиэгин Булгунньахтаах алааһыттан Ытык-Күөллээҕи орто оскуола коллектива көһөрөн аҕалбыт Сибииккэ дьиэтин. Бу – хаайыы. Ханна эрэ илдьэн иһэр сыылынайдарын хаайаллар эбит. Бэйэ-бэйэлэриттэн чугас-чугас политсыылынайдар олорбут балаҕаннара тураллар.Игидэй нэһилиэгин Дьиэрэҥнээх алааһыттан 1977 сыллаахха “Таатта” сопхуос Дэбдиргэтээҕи отделениетын оробуочайдара көһөрөн аҕалбыт Пекарскай Э.К. олорбут балаҕана, 1978 с. чөлүгэр түһэриллибит Короленко В.Г. олорбут балаҕана Амматтан аҕалыллыбыт. Бу Короленко “Макаар түүлэ” диэн кэпсээнин геройа Захар Цыкунов дьиэтэ. Короленко оһох сирэйигэр «соль» диэн суруйан кэбиспитэ баар эбит, астыы сылдьан умнан кэбиһэн туустаабатах буолар эбит, саната турдун диэтэҕэ.
Онтон салгыы В.М.Ионов Пиэрбэй Дьохсоҕон Мэмэлдьинигэр көскө кэлэн олоро сылдьан оскуола арыйбыт балаҕанын Боробулга, 1977 с. М.Е.Мамин салалтатынан Дм.Петров аатынан отделение оробуочайдара көһөрөн аҕалбыттара турар. Лаппа улахан, икки оһохтоох, аҥаар өттө оскуола, оҕолор утуйалларыгар тула нааралардаах, улахан остуол турар, дуоска баар, таблицалар, оҕолор оонньуур тыксааннара, хабылыктар, гербарийдар бааллар. Бу балаҕаны Е.Д.Николаев диэн киһи 1897 с. баай Силэпсиэп уһаайбатыгар туттарбыт. Всеволод Михайлович манна оскуола арыйар. Бу оскуола Тааттта улууһугар бастакы оскуола буолар. Алта сыл үлэлиир. Ол тухары таатталартан 11 оҕо, уоннааҕылара атын улуустартан, барыта 20 оҕо үөрэммит эбит. Ол оҕолору барыларын Ионов бэйэтэ аһатан-сиэтэн олордоро. Оҕолор 15 солкуобайы ыйга төлүүллэрэ. Астара эт, балык, арыы, бурдук аһын арааһа, оскуолаларын оҕуруотун астара буолара. Баай ыал оҕолорун үөрэттэрэллэрин иһин оскуола хаһаайыстыбатын тэрийиигэ үбүнэн-аһынан көмөлөһөллөрө. Дьадаҥы ыалтан тугу да ылбата үһү. Оҕолорун бэйэтин букубаарынан үөрэтэрэ үһү. Бу букубаар кэлин Новгородов уонна Афанасьев тупсаран оҥорууларынан таһаарыллан, бастакы сахалыы буккубаар быһыытынан ылыныллыбыта биллэр. Үөрэниилэрэ чуоккай расписаниенан, программанан эбит. Ионов оҕолору нуучча тылыгар, суругар үөрэтэр эбит. Нуучча литературатыттан, историяттан, географияттан, этнографияттан, астрономияттан, арифметикаттан, геометрияттан, физикаттан уонна естествознаниеттан кытта уопсай өйдөбүллэри киллэрэн үөрэтэр эбит. Маны таһынан оҕолору шахматка, дуобакка, доминоҕа оонньуурга үөрэтэр, спордунан, үлэнэн, моделированиенан дьарыктыыр эбит. Былыргы ахтыылартан көрдөххө, Ионов учуутал, иитээччи быһыытынан, оҕолорго амарах сыһыанын туһунан, олохтоохторго сырдык өйдөбүллэр хаалбыттар. Ионов Андросова Мария Николаевна диэн саха дьахтарын кэргэн ылар. Марията киниэхэ саха тылын үөрэтэригэр, этнографиятыгар, фольклоругар материаллары хомуйууга эрэллээх көмөлөһөөччү буолбута. Ионов дьарыга, интэриэһэ манан эрэ бүппэтэҕэ. Кини журналистиканан эмиэ утумнаахтык дьарыктаммыта. Ол курдук “Якутская мысль”, “Якутский край”, “Якутская жизнь” хаһыаттар редактордара этэ. Бу хаһыаттар оччотооҕу Саха уобалаһын экономическай, культурнай олоҕун сырдаталлара. Маны таһынан олохтоох омуктар олохторун-дьаһахтарын үөрэтэр экспедицияларга кыттара.
Маны сэргэ, олохтоохтор Таратаай диэн ааттаабыт, Сыылкаҕа кэлиэҕиттэн өлүөр диэри Саха сиригэр олорбут,этнограф быһыытынан биллэр В.Ф. Трощанскай олорбут балаҕанын турбут миэстэтигэр үтүгүннэрэн оҥорбуттара турар. Бу балаҕаҥҥа Василий Филиппович 12 сыл олорбут. Кини “Черное верование якутов” диэн үлэтигэр сахалар христианствоны ылыныахтарын иннинээҕи итэҕэллэрин, сайдыыларын уонна ойууннааһыны кытары христианскай итэҕэл алтыһыыларын туһунан суруйар. Маны таһынан Трощанскай “Наброски о якутах Якутского округа”, “Землепользование и земледелие у якутов”, “Любовь и брак якутов” диэн үлэлэрин бэлиэтиэххэ сөп. Саха сиригэр олорон “Улусный сборник” диэн кистэлэҥ, илииннэн суруллар сурунаалы таһаарыыны тэрийбит, бэйэтэ редактордаабыт. Бу сурунаал тахсыытыгар Чурапчынан, Амманан, Мэҥэнэн олорор политсыылынайдар бары да кэриэтэ кыттыбыттар. Пекарскай, Ионов, Натансон, Виташевскай эҥин. Бу балаҕаннарга сыылынайдартан хаалбыт сундууктара, утуйбут ураты оҥоһуктаах оронноро эҥин баччааҥҥа диэри тиийэн кэлбиттэрэ, музей үлэһиттэрин харыстабыллаах көрүүлэрин-истиилэрин түмүгэ буоллаҕа. Иһит-хомуос элбэҕин сөхтүбүт.. Суруксуттаабыт остуоллара, лаампа, олоппосторо… Симии оһохторун сибилигин да оттон тигинэтэн кэбиһэр киһи, оччотооҕу ыал олоҕо күө-бааччы тиллэн кэлиэх айылаах…
Маны таһынан, саха кутун-сүрүн эйгэтин туоһулара,билигин да өбүгэбит итэҕэлинэн Үөһээ дойдуну Орто дойдулуун, Аллараа дойдулуун ситимнии турар Аал-луук маһы былыргытыттан үтүгүннэрэн С.Н.Ыкчаанап оҥорбута. Ойуур иһигэр турар дьиҥнээх оҕо араҥаһа уо.д.а. киһи болҕомтотун тардар тутуулар элбэхтэр. Олортон чорботон аҕыннахха:
Ыраахтан кылбайан Туос ураһа көстөр. Бу 1978 сыллаахха үтүгүннэрэн Егор Дмитриевич уонна Андрей Андреевич Андросовтар оҥорбут норуот биир кэрэ, мастан уһаныытын өйдөбүнньүгэ.Үрдүгэ, киэҥэ барыта ааҕан-суоттаан оҥоһуллубут. Киирдиҥ да дьиэ иһинээҕилэр “чыыннарынан-хааннарынан” ханан сытар сирдэригэр тиийэ уратылара бэлиэ. Тойон киһи онно аан утары. Ол аттыгар кыыс оҕо хаппахчыта.Сабыылаах, таҥас сыыстарынан аттарыллыбыт суорҕан, сымнаҕас имитиилээх тирии тэллэх эҥин. Сүрдээх сиэдэрэй оҥоһуулаах буолан киирбит эрэ киһи “Былыр маннык олордохторо дии” диэн сөҕө-астына көрөр. Ураһа сабыыта дьиҥнээх туостан эбитэ буоллар. Кэлин биир эмит маастар оҥоруо эбитэ дуу. Билигин көмүүлэртэн эрэ булуллубут туос ураһа сабыыларын үлтүркэйдэриттэн көрөн билэбит “туос ураһа сабыыта маннык ойуулаах, мандардаах эбит” диэн.
Туос ураһа кэмэ ааһан, сахалар аны маһынан ураһа туттар буолбуттарын көрдөрөр, 19 үйэ иккис аҥарынааҕы, Куурайа диэн сиртэн промкомбинат коллектива көһөрөн аҕалбыт дьон олоро сылдьыбыт, элбэх муннуктардаах дьиҥнээх мас ураһата баара дьон болҕомтотун тардар. Бу ураты боһуомнаах, тутуулаах сахалар олорор дьиэлэрэ. Биллэрин курдук маннык алталыы, аҕыстыы муннуктаах, истиэнэлэрин сытыары маһынан ыпсаран тутуллубут дьиэлэри 19-с үйэҕэ сахалар төбүрүөннээн олоро улуустарыгар син балачча туттар эбиттэр. Бу биир оннук тутуу Суорун курдук киһи баар буолан сүтэн-оһон хаалбакка баччаҕа кэлэн олохпут культуратын биир туоһута буолан турдаҕа. Бу тутуу эмиэ ис-бараана барыта чөлүгэр түһэриллэн, мала-сала бары орун-оннугар ууруллан, иһитэ-хомуоһа арыынан уҥунуохтанан, билигин да ылан аһаан барыах айылаахтар.
Таатта икки Чурапчы улууһун ыпсыыларыгар сытар Хотонноох диэн сиртэн көһөрүллүбүт, эмиэ 19 –с үйэ 90-ус сылларынааҕы Олоҥхо дьиэтэ. Бу дьиэни Боотуруускай улуус Игидэйиттэн 78-79 сыллардаахха көһөрөн аҕалан саҥаттан туппуттар. Сэһэн быһыытынан, бу дьиэтин туттарыгар Өлөксөй Павлов диэн киһи анаан-минээн бөдөҥ маһы көрдөөн сир-сир аайыттан тиэйиммит. Бу чахчы да сүрдээх кэтит, бары да биир халыып курдук суоннаах мастарынан туппут. Таатта былыр алаас ахсын , сорох алааска хастыы да олоҥхоһуттардаах, Суорун эппитинии “Оччолорго Таатта эбэ хотун бүтүннүү даҕаны салгынныын ырыа, тойукка киирбит, аатырбыт дойду этэ”. Ойуунускай ийэтин төрдө Дьүлэй ууһа, оттон Дьүлэй нэһилиэгэ ырыаһыт, олоҥхоһут, сэһэнньит, уус дьон түөлбэлээн төрөөбүт нэһилиэктэрэ эбит. Ааттаах ырыаһыт Ырыа Ылдьаа, ааттаах сэһэнньит Миинэ уола Дьөгүөрэп Платон төрөөбүт таайдара буолаллар. Ойуунускай “Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай” диэн айымньытын автордарыттан биирдэстэрэ Аллака Бааса диэн туох да сүрдээх ырыаһыт киһи эмиэ кини ыкса аймаҕа эбит. Оттон норуот улуу олоҥхоһуттарыттан биирдэстэрэ Табаахырап эмиэ Дьүлэй ууһуттан төрүттээх. Кини ыкса сытар Игидэйгэ олорбут. Ойуунускай олоҥхотугар ахтар Таатта биир улахан олоҥхоһута Көтүөхэ уола Маалгын эмиэ Дьүлэй эбит. Ойуунускай дьиэтин таһыгар Саһыл уола Мындылымыан диэн олоҥхоһут киһи доҕордоох эбит. Онон Былатыан оҕо эрдэҕиттэн остуоруйаны, олоҥхону, ырыаны-тойугу Суорун этэринии “ийэтин эмиийин үүтүн кытта этигэр-хааныгар бииргэ иҥэрэн үөскээбит киһи” эбит.Уус Бүөтүкэ, Куохайаан, Кылачыыһап, Егор Бытаһыытап диэн олоҥхоһуттар биир сайылыкка сайылыыр,оннооҕор түмсэн бииргэ олоҥхолуур эбиттэр.Ойуунускай ити олоҥхоһуттары хас дойдутугар таҕыстаҕын ахсын олоҥхолоторо үһү. Оттон бу Олоҥхо дьиэтэ Игидэйгэ тутуллубут. Төһөлөөх эрэ элбэх олоҥхо , ырыа бу дьиэҕэ ылланна буолла! Бу ааттаталаабыт олоҥхоһуттарым хайаан да бары ол Өлөксөй Павловка ыҥырыллан хонон-өрөөн олоҥхолообут буолуохтаахтар. Бу билигин да киил турар ньыгыл истиэнэлэр, бу тойон өһүө билигин да ол олоҥхолоох түүннэрин ахтан эрдэхтэрэ…
Иккис күммүтүгэр, дууһа иитийэҕэ оҥостубут баҕабын батыһан П.А.Ойуунускай төрөөбүт алааһыгар аттанныбыт. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Ойуунускай “Оҕо куйуурдуу турара” диэн кэпсээнин ааҕа олорон, Эбэтиттэн үтэ көрдөһөр уолчааны аһынан ытаабытым. Ол курдук ити айымньы уйулҕабын хамсатан сүрэхпэр иҥэн хаалбыта.Кэлин үөрэхтэнэн, Үөһээ Бүлүүгэ РДК-ҕа үлэлии сылдьан “Оҕо куйуурдуу турарын”сыанаттан ааҕа сылдьыбыттаахпын. Бу айымньыны мин урут да, билигин да харах уута суох тулуйан аахпаппын. Ол да иһин “ытыам” диэн кыбыстан сыанаттан аахпат буолбутум. Ойуунускай төрөөбүт алааһын, үөрэххэ баҕата тулутумуна “Үөрэнэн үрүҥ күн сырдыгын көрөөрү” тыҥ хатыыта куйуурдаабыт Халамнаайытын көрүөхпүн баҕаран ыраланар буоларым. Дьэ көрдүм. Нэлэһийэ сытар киэҥ алаас. Ити бииртэн биир алаас силбэһэ сытар эбит.Халамнаайы Эбэ кылыгырас долгунун кытылыгар оонньотон, иннибэр бу, күн уотугар долгунура-дьиримнии сытар. Силигин ситэрэн куйуурдуу турар оҕочоос уобараһын өйдөбүнньүк оҥорон туруорбуттара тоҕо бэрдэй! (Өйдөбүнньүк ааптара, билигин Красноярскайга олохтоох кириэс Халдьаайыттан төрүттээх, В.Сивцев).Бэйэм чааһым, бу маннык Эбэлэри анаан-минээн чөкөсылдьан, ханна да тиэтэйбэккэ отун-маһын суугунун истэн, күөх-солко кырыһыгар олорон, эбэтин уутуттан сомсон иһэн, санаа сааһыланан, астына-бастына көрөрбүн сөбүлүүбүн. Дьэ Эбэ да Эбэ! Өйдөбүнньүктэн чугас өтөх онно, кимнээх эрэ олорон ааспыттарын санатардыы соҕотох сэргэ тураахтыыр. Санаабар аас-туор олохтоох хачаайы баҕайы хороччу улаатан эрэр сытыы сирэйдээх харахтаах Былатыан уол куйуурдаан бүтэн, бу өтөх ыалыгар киирэн иттэн чэйдээтэҕэ, үргүччү үөрэнэ бардаҕа. Баҕар, куйуурун-тойун бу ыалга аныгы өрөбүлүгэр диэри хаалларбыта буолуо…
Былатыан 3-с Дьохсогон нэһилиэгин Дэлбэрийбит алааһыгар дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт. Аҕата иккитэ кэргэннэммититтэн 10 оҕоломмут. Олортон Былатыан ортокулара эбит. Таатта үрэҕи муостанан туораан Дэлбэрийбит алааска киирэҕин.
Дорообо, алааһым, сирэм күөх алааһым!
Эн дьоллоох мындааҕар мин үөскээн үүммүтүм…
Дорообо, кындалым, кэрэ күөх кындалым!
Эн ньууруҥ үрдүгэр бу күнү көрбүтүм…
Манна Былатыан төрөөбүт сыһыары хотонноох балаҕана, ампаар, тиэргэн соҕуруу өттүгэр сэргэ тураллар. Ис-киирбэх оҥоһуулаах саха ыалын көччөх уйата, саах сыбахтаах балаҕан барахсан! Көмөлүөк оһоҕун оттон уот тыаһын иһиллээн олорбут киһи баар ини! Былатыан саҥа хааман тоотоҥнуурун көрбүт, саҥаран чыбыгырайарын истибит балаҕан бу турдаҕа. Балаҕантан оол курдук чугас өтөх көстөр, хотон эрэ ордубут. Ити өтөҕүнэн Нэлэгэр алаас саҕаланар эбит. Ити Былатыан маҥнайгы таптала Сүөкүччэтэ төрөөбүт өтөҕө эбит. (Сүөкүччэ саха дьахталларын бастакы сийиэһин делегата этэ). Былатыан Сүөкүччэтин наһаа да нарыннык, дириҥник таптаабыт эбит. Уон сылы быһа көрдөһөн, ааттаһан, төһө да Сүөкүччэ улаханнык ыалдьан, өлөрө биллибитин үрдүнэн кэргэн ылар. Бэл Сүөкүччэ дьоно “Төһө өр олох олороору холбоһоҕун?” диэбиттэрин үрдүнэн холбоһор! Субу өлөөрү сылдьар киһини ыарыылаан, уҥуоҕун эрэ тутаары… Хайдахтаах курдук дириҥ иэйии, таптал бу санааҕа тиэрдибитэ буолуой! тапталлааҕын эмтэтэн олоҕун уһатаары Москваҕа поеһынан илдьэн истэҕинэ Сүөкүччэтэ аара быстаахтаабыт. Хайдах гыныа баарай, биир станцияҕа таһааран көмеехтүүр, Сүөкүччэтиттэн кэриэс гынан суһуоҕун эрэ илдьэ төннөн кэлбит. Тапталлаах доҕорун сүтэрбит аһыытын-абатын кини сынньанары билбэт күүстээх үлэннэн, суруйууннан аралдьытынан тулуйбута дииллэр эбит. Оннук да буолуо.
Киниттэн матаммын
Күннэрим көрбөтө,
Күдэҕим быһынна,
Күүстэрим баранна.
Сүһүөҕүм хамнаата,
Сүрэҕим долгуйда,-
Кимнээҕим кэлээхтээн
Кинини төннөрүөй?
(“Куоттарбыт кутурҕана” хоһоонтон)
Дэлбэрийбиккэ Былатыан Алексеевич төрөппүттэрин уҥуохтара харалла сытар сирэ өтөхтөрүттэн субу сытар. Тула уу-чуумпу. Эргэрбит кириэстэр. Кэлин аныгылыы таастаабыттар. Бу манна, ийэтэ барахсан сытар буоругар, Былатыан 37 сыллаахха бүтэһигин кэлэн барбыт. Тааһыгар Былатыан ийэтигэр анаабыт тиһэх тыллара:
Бу күнү көрдөрбүт, ийэккэм, бырастыы!
Эн буоруҥ үрдүгэр кэриэспин этэбин:
Эн ииппит сүрэххин норуоппар биэрэбин…
Бу – ийэм сытаахтыыр, кэриэс буор, бырастыы!(“Ийэм Дьэбдьэкиэй уҥуоҕар”)
Ойуунускай ийэтин уҥуоҕар кэлэн туран тугу-тугу санаан, хараастан турта буолуой! Бу хоһоону артыыс Симон Федотов аахпытын истибиттээхпин. Ол туман буолбут отутус сыллар улаҕаларыттан Ойуунускай барахсан, ийэтэ харалла сытар буорун, бу сир үрдүгэр төрөөбүт алаас, төрөөбүт балаҕан күндүтүн курдук эмиэ күндү ытык буор үрдүгэр тиһэҕин кэлэн турарын сэрэйэн-билэн туран, тугу-тугу санаахтаабыта буолуой! Ону барытын Симон Федотов дууһатынан, сүрэҕин –быарын ортотунан таһааран, эт бэйэтинэн тилиннэрэн аахпыта, ол аһыы-кутурҕан холбоспут, ынчык икки харах уута икки былааспыт тылларын дорҕооно сүрдээх да этэ… Истэн олорон көхсүм тымныйан, дөйбүт курдук буолбутум… Бу буоллаҕа айымньы ис күүһэ. Суруйааччыта да Суруйааччы этэ, ааҕааччыта да биир туспа улуу этэ! Ол да иһин бу алааска, бу уҥуохха дьон орох тэбэн эрдэхтэрэ… .
Саппыйа алааһа. Бу таатталар ытык сирдэрэ. Ол курдук, бу манна ааспыт үйэ 50-ус сылларын эргин, историяҕа киирбит, улахан өрө көтөҕүллүүлээх сир үллэһигэ буолбут алааһа. Манна билигин да турар өтөх улахан балаҕаныгар мустан мунньахтаабыттар бадахтаах. Ол мунньах буолбут сиригэр сэргэлэри туруорбуттар.
Бу манна, 1937 с. ол бүтэһик сырыытыгар Платон Алексеевич анаан-минээн дьонун-сэргэтин кытары көрсө тахсыбыт. Олохтоохтор ыһыах тэрийэллэр, сэргэлэри анньаллар. Бу сэргэлэр билигин да тураллар. Көрдөххө ритуальнайдар. 12 сэргэ, туруоруулара да ураты… Дьоно-сэргэтэ уолларын харыстаан, бу дьон-норуот күөн туттар дьонун үрдүнэн ааныгыйбыт ыар сыллар сабардаан, Былатыаннарын үрдүнэн кэлбитин билэн харысхал сиэрин толорбуттара буолаарай диэн аныгы дьон сылыктыыллар эбит. Олохтоохтор ахталларынан, бэйэтигэр да, дьоҥҥо-сэргэҕэ да улаханнык эппэккэ ымыы таттарбыттар бадахтаах.Тыл эппит трибуната турар.Былатыан арахсарыгар ытамньыйбытын туһунан ахталлар эбит ол тэрээһиҥҥэ сылдьыбыт дьон…
Суорун улуута алмаас таас курдук элбэх да өрүттэрдээх! Олортон биирэ – норуотугар хаалларбыт, норуот олоҕун кэрэһиттэрэ – музейдара. Ыраас салгын киһиэхэ этигэр хааныгар биллибэккэ дьайарын курдук, киһи сырдыгы, кэрэни кытта алтыстаҕына санаалыын ырааһырар, айыах-тутуох баҕата уһуктар. Бу музей, көр оннук дьайыылаах. Хайа да үйэҕэ, хайа да былааска олорбуппут иһин, олохпут историятын туоһуларын мунньар, үйэтитэр, ону үөрэтэр музейдар баар буолуохтара. Сунтаар, Таатта, Нам, Уус- Алдан улуустара саамай элбэх музейдаах улуустар. Намҥа биир нэһилиэккэ биэс музейдааҕа биллэр. Нэһилиэк аайы нэһилиэкпит историятын көрдөрөр музейдар хайаан да наадалар. Нэһилиэктэр салалталара ону өйдөөн, өйөөн анал проектары оҥостоннор бу музейдар атахтарыгар турууларын, сайдыыларын хааччыйара наада этэ. Тааттатааҕы уонна Уус Алданнааҕы музей-комплекстары бүттүүн саба тутан, бүттүүн өйөөн тэрийсибиттэрэ эбээт. Ол тоҕо билигин сатаммат буолуой.
С.Копыленко. Үөһээ Бүлүү