Ааспыт, сүүрбэhис үйэ бастыҥ киhитинэн, бастыҥ сахатынан кимий диэн миигиттэн ыйыталлара буоллар, тута мɵккүɵрэ суох Платон Алексеевич Ойуунускай диэх этим, кини саҥа олоҕу олохтооhуҥҥа, сайыннарыыга барытыгар бастакы, норуотун сирдээччи, дьиҥнээх лидер, суолу ыйааччы, тэлээччи.
Дьɵксɵ, ϴктɵɵп революциятын иннинэ, Томскай куоракка үɵрэнэ сылдьан, Сибиир федеративнай республика буолуохтаах, Сибиир норуоттара культурнай автономияны ылыах тустаахтар диэн доҕоругар Максим Аммосовка суруйар, бу куоракка үɵрэнэ сылдьар саха ыччатын түмпүттэрин, норуоттарын туhугар охсуhуохтаахтар, онно бэлэмнэнэллэрин туhунан кэпсиир. Υɵрэнэр кэмигэр бассабыык баартыйаҕа киирэр, Саха сиригэр кɵскɵ сылдьыбыт бассабыык Василий Иванович Шамшин мэктиэлээбит (Колчак Сибиири ылбыт кэмигэр үлэ наркомун комиссарынан үлэлии сылдьан ытыллыбыт). Платон Алексеевич ɵссɵ Дьокуускайга 1917 с. Олунньутааҕы революция кэнниттэн куорат миитинигэр доҕорунуун Максим Аммосовтыын саха баайдарын, тойотторун, ыраахтааҕы былааhын утаран, революцияны ɵйүүр наадатын туhунан уоттаах-тɵлɵннɵɵх тыл эппиттэр, сахаларга сɵҕɵн-махтайан тыл бɵҕɵ тарҕаммыт: “Таатта уола Былатыан Сэлэпсиэп, Нам уола Махсыым Омуоhап баайдары, тойоттору утары тыл эппиттэр. Дьэ сүрдээх тыллаах уолаттар эбит!”, – диэн. Кинилэр харизмалара мантан ыла саҕаламмыт, саха дьоно кинилэри ылыммыттар, итэҕэйбиттэр, лидер буолбуттар….
1918 сыллаахха Рыдзинскай этэрээтин кытта Саха сиригэр сэбиэскэй былааhы олохтуур ЦентроСибирь боломуочунайынан ананан кэлбитэ. Кэлин Колчак былааhа эстибитин кэннэ губревком Председателинэн олус ыарахан, “Байыаннай коммунизм” кэмигэр үлэлээбитэ. Саха АССР 1922 сыллаахха муус устар 27 күнүгэр тэриллээтин кытта бырабыыталыстыба (Совет народных комиссаров) бастакы бэрэссэдээтэлинэн, онтон Саха Киин Ситэриилээх Комитетын (ЯЦИК) бастакы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта.
Ити кэмҥэ П.А.Слепцов (Ойуунускай буола илигэ, бу литературнай псевдонимын 1934 с.араспаанньа оҥостуммута) доҕотторун М.К.Аммосовы,И.Н.Бараховы, С.М. Аржакову, С.В.Васильевы уо.д.а. кытта Саха сиригэр, сахаларга, олохтоох омуктарга тыын боппуруоһун: РСФСР састаабыгар Саха АССР тэриллиитин, сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа,бөҕөргөтүүгэ, сайыннарыыга бастакы кэккэҕэ сылдьыбыта, салайсыбыта.
Төһө да эппиэттээх үлэҕэ сырыттар бастакынан саҥа былааһы туойбута, ырыалары-хоһооннору айбыта, Саха сэбиэскэй литературатын киэҥ хоннохтоохтук, талааннаахтык саҕалаабыта, пролетарскай суруйааччылар Сойуустарын тэрийбитэ, салайбыта. М.А.Шолохов биир үбүлүɵйүгэр Москваҕа буолбут суруйааччылар бастакы съезтэрин туhунан киинэ сурунаалга Ойуунускайы, Амма Аччыгыйын устубуттарын түhэн, кɵрɵн турабын. Хаhыакка суруйбутум да, ким да болҕомтоҕо ылбатаҕа. Кɵрдɵɵбүт киhи, булуо эбитэ буолуо… Сахалартан бастакынан науканан дьарыктаммыта, аспирантураҕа үөрэнэн бастакынан лингвистика наукатын кандидата буолбута. Сахалар төрүттэрин, итэҕэллэрин, олохторун үөрэппитэ. Саха бастыҥ олоҥхотун “Дьулуруйар Ньургун Боотуру” суруйбута, олоҥхону үөрэтиини, хомуйууну саҕалаабыта. Саха бастакы научнай-чинчийэр тэрилтэтин – Тыл уонна культура институтун тэрийбитэ, бастакы директорынан үлэлээбитэ. Сахалыы алфабиты ылынан, кинигэлэри бэчээттиир сорук турбутугар Издательствоны тэрийэн, эмиэ бастакынан директордаабыта. Киһи сөҕөр, хайдах барытыгар тиийинэн үлэлээбитэ буолуой? Аны барытыгар үтүө түмүктэрдээх. Тэрийбит, салайбыт тэрилтэлэрэ күн бүгүҥҥэ дылы үрдүк ситиһиилээхтик үлэлии сылдьаллар. Суруйааччылар Сойуустара Россия биир улаханнара, бастыҥ үлэлээхтэрэ. Туох да мөккүөрэ суох, Платон Алексеевич олоҥхото «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо Аан дойду материальнайа суох культуратын шедевра буолан, ЮНЕСКО үрдүк сыанабылын ыларыгар оруола туохха да тэҥнэммэт. Бу олоҥхону саха норуотун эмиэ эргиччи, сүдү талааннаах артыыһа Г.Г.Колесов аҕыс чаастан ордук уһуннаах граммпластинкаҕа толорбута бэйэтэ туспа кыайыы, саха омук үөрүүтэ этэ!
Улуу Ойуунускай тɵрɵппүт кыргыттарын саха ааттара тарҕана илик кэмнэригэр Саргылаана, Сардаана диэн ааттаталаабыта. Бу ааттар биһирэнэн,киэҥник тарҕаналларыгар үтүө холобуру сахпыта. Ойуунускай оҕону сахалыы ааттааhыҥҥа эмиэ норуотугар биир бастакынан холобур буолбута.
П.А.Ойуунускай бассабыык этэ, бассабыыгынан өлбүтэ. Биллиилээх учуонай Н.Н.Тобуруокап сэбиэскэй былааһы уруйдаан суруйбут хоһооннорун ырытан суруйбуттаах.«Сүүс сыллаах улуу былаанын» үөрэтээччилэр сүрүнүн бэлиэтээбэттэр. Толоруулаах Дороппуун олох тупсуутун, бөдөҥ тутуулары сэбиэскэй былаас ситиһиитин курдук кэпсиир, астынар. Платон Алексеевич дойдубутугар хааннаах репрессиялар буолуохтарын, тоталитарнай режим олохтонуоҕун хантан өтө көрүөй, бу айымньы суруллар кэмигэр?! Бу историяҕа субъективнай түгэн буолар. Ол да буоллар, Россия социальнай государство быһыытынан чэлгийэ сайдыа – диэн бигэ санаалахпын, оннук да сайдан иһэбит: сир-дойду аайы аныгы таас оскуола, детсад, балыыһа бөҕө тутуллар. Сайдыыны мэлдьэһэр табыллыбат.
Олоҕун тиһэх сылларыгар Платон Алексеевич ССРС Υрдүкү Сэбиэтигэр норуотун билиниитин ылан депутатынан талыллыбыта. Саха сирин бастакы депутаттарыттан биирдэстэрэ. Кини Москваҕа бастакы сессия үлэтигэр үөрэн-көтөн, киин хаhыаттарга интервью биэрэн төннөн иһэн, Иркутскайга тутуллан хаайыллыбыта.
Кини олоҕун тиһэх күннэрин туһунан Дьокуускай түрмэтин фельшера Лот Михайлович Свинобоев ахтыы суруйбут этэ. Ону 1975 с. Горкомолга II-с секретарынан үлэлии сылдьан, Л.М.Свинобоев ахтыытын кини сиэн балтыттан, горкомолга инструкторынан үлэлиир З.А.Свинобоеваттан уларсан, профессор И.М.Романовка аахтарбытым. Иван Михайлович махтаммыта уонна “Хотугу ыаллар” (КГБ) билигин да күүстээхтэр, кэмэ кэлэ илик – диэн төннөрбүтэ. Олус бэчээккэ биэрэ сатаама диэбитэ. Ол эрээри “Эдэр коммунист” хаһыакка бэчээттэппитим. Лот Михайлович суруйарынан, Ойуунускай дэлби бэргээн, улаханнык ыалдьа да сырыттар “голодовка” биллэрбит, ону күүстэринэн аһата сатыыллар эбит. Ахтыыны Зоя Александровнаҕа төннөрбүтүм. Хомойуох иһин, кини ханна баарын билбэппин, аадырыһа суох. Ойуунускай туһунан биллибэт суруйуулар, ахтыылар, хаартыскалар бааллара буолуо… В.А.Пртодьяконов-Кулантай УусАлдаҥҥа Ойуунускай “Зауэр” саата баар үһү, “Москвич” массыына фондатыгар биэрэллэр – диэн кэпсээбиттээх. Оччолорго массыына фондата кыайан булбатахпыт… Кэлин сураһар этибит да, мэлийбиппит.
Биһиги, музей үлэһиттэрэ, музей экспозицияларын, ордук мемориальнай музейдарга, оҥорорбутугар тыыннаах туоһулары була сатыыр, кинилэр ахтыыларын, кэпсээннэрин истэ сатааччыбыт. Ойуунускайдар олорбут дьиэлэрин саҥа экспозициятын оҥорорбутугар «букатын оҕотук Валерий” дэнэн Ойуунускай айымньытыгар ахтыллар биллиилээх поэты В.Г.Чиряевы ыҥыран, кэпсэттибит. Кырдьаҕаспыт «Тугу да өйдөөбөппүн. Арай Кыһыл көмүс үрүүмпэлээхтэр этэ» – диир. Биһиги экспозицияҕа туруорбут ыскааптарыгар икки көмүс үрүүмкэлэри туруордубут. Экспозицияны көрө, тута кэлбит обком хамыыhыйатыттан мөҕүлүннүм: “Ойуунускай арыгы иһэр диэҥҥин үрүүмкэлэри туруордун дуо?” -дииллэр. “Валерий Георгиевич үрүүмкэлэри эрэ өйдүүр, ол иһин туруордубут” – диэн куотуннум. Утуйар хосторугар Максим Аммосов араамкалаах хаартыскатын ыйаатыбыт. Биир ахтыыга Платон Алексеевич үлэтиттэн кэлэн баран, саҥата суох доҕорун хаартыскатын устубут: “Максимы хаайбыттар”- диэн эппиэттээбит, кэргэнэ ыйыппытыгар… Төһөлөөх ыарахан, ыар түгэн эбитэ буолла, Платон Алексеевичка…?!
Ойуунускай үрдүк аата дойдубутугар сөпкө ааттанар, болуоссаттар, уулуссалар, тэрилтэлэр, бириэмийэлэр бааллар…
Айымньылара бэчээттэнэн тураллар. Ол эрээри суруктара, научнай үлэлэрэ, дакылааттара уо.д.а. толору тахса иликтэр. Музейга директордыы сылдьан, Чөркөөх музейын сэбиэдиссэйиниин Н.Е.Поповтуун биллиилээх учуонай В.Н. Протодьяконовы көмөлөһүннэрэн Ойуунускай 1917 с. доҕоругар М.Аммосовка суруктарын бэчээттэтэн турабыт. Тираһа кыра буолан, тиксибэтэх, аахпатах киһи элбэх буолуо. Дьиҥэр, сүрдээх суолталаах суруктар, П.А.Ойуунускай эдэригэр өйө-санаата хайдах сайдыбытын көрдөрөллөр. Онон, түмүктээн эттэххэ, Платон Алексеевич толору хомуурунньугун хос быһаарыылардаах чугастааҕы кэмҥэ бэчээттиир сөп этэ. Бу олох көрдөбүлэ. Анал күүстээх авторскай коллектив тэрийиэххэ наада. Бу үлэ сахалыы, нууччалыы, английскайдыы тахсара ордук. Бу үлэ тахсарыгар үп-харчы, оҥорор дьон да көстүөхтэрэ дии саныыбын. Кылгас бэлиэтээһиннэрбин Улуу Ойуунускай бэйэтин тылынан түмүктүүбүн:
«Үс саха төрүөҕэр,
Үөрүүлээх кэмигэр,
Мин аатым ааттаныа,
Мин ырыам ылланыа».
Е.ШИШИГИН,
РФ, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ,
Россия музейдарын Союһун Президиумун Бочуоттаах чилиэнэ,
Хотугу Форум Академига,
Духуобунас Академиятын Бочуоттаах Академига,
Таатта улууһун бочуоттаах гражданина