Чөркөөхтөөҕү политссыылка уонна П.А.Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннас түмэллэригэр киирэр Наммара Төрдө алааһыгар турар оскуола-балаҕан саҥардыллан, өрөмүөннэнэн, иккис тыынын ылар. Оскуола-балаҕан өрөмүөнүн Ю.С.Дедюкин салайар биригээдэтэ оҥорор. Манна даҕатан бэлиэтээтэххэ, Юрий Семенович Чөркөөхтөөҕү политссыылка түмэлин объектарын чөлүгэр, саҥардан оҥорууга үһүс сылын илиитин араарбакка үлэлиир. Онон үйэлэри уҥуордаан кэлбит объектары бөҕөргөтөргө, кэлэр көлүөнэҕэ хаалларарга улахан, туохха да кэмнэммэт  үлэни толорор.  Бу объегы норуот депутата В.Н. Лебедев, Таатта улууһун баһылыга М.М.Соров үбүлээтилэр.       

Таатта оҕото Дьаралыктыйа Былатыан 14 саастааҕар, төрөөбүт балаҕаныттан буруота көстөр ыаллыы алааска, Таатта үрэх нөҥүө Наммара Төрдө диэн сиргэ норуокка  Маппыайабыс учуутал диэнинэн биллэр эдэр, аныгылыы өйдөөх-санаалаах, учуутал идэлээх киһи туруорсуутунан аһыллыбыт оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ.

Маппыайабыс учуутал…. Кини кимий? Кини – саха народнай суруйааччыта, аһаҕас халлаан анныгар аан дойдуга хатыламмат түмэллэри тэрийбит,   Үлэ Геройа Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон аҕатын бииргэ төрөөбүт  кыра быраата. Бу туһунан Суорун Омоллоон: «Мин эһэм, Лис Маппый Липпэ диэн алааска олорбут, Чөркөөхтөн чугас. Онно сыылкаҕа кэлбит Эдуард Карлович Пекарскай Чөркөөххө барарыгар-кэлэригэр бу ыалга тохтоон, сэһэргэһэн ааһара үһү. Эһэм 4 уоллаах, биир кыыстаах эбит. Улахан уола Куонаан (Суорун аҕата) 1867 сыллаахха төрөөбүт. Эһэм түөрт уолуттан саамай кыралара, Маппый эрэ, үөрэхтэммит, онон «Маппыайабыс учуутал» диэн ааттанан, дьоҥҥо биллиилээх киһи буолан баран, гражданскай сэрии будулҕаныгар түбэһэн, 36 сааһыгар оҕолуун, ойохтуун ыар дьылҕаламмыттара… Кэргэнэ Ольга Дмитриевна Дьячковская диэн Өлүөхүмэ, Дьячковскай аҕабыыт бастакы кэргэнэ, огдообо, икки оҕолоох нуучча дьахтара. Чөркөөххө олорор кэмигэр ыаллары оҕуруот аһын олордорго үөрэппитэ. Убайым Матвей Матвеевич 19-с үйэ бүтүүтэ учууталынан ананан барар, 2 сыл учууталлаат, Петербурга учуутал үрдүк үөрэҕэр туттарса барар да, хойутаан, харчыта бүтэн, төннөргө күһэллэр…».

1905 сыллаахха ыам ыйын 17 күнүгэр Чөркөөххө оскуола астарар туһунан нэһилиэк уопсай мунньаҕа ыытыллыбыт. Оскуолаҕа  сиэртибэ хомуйар дьону талбыттар. Элбэх туруорсуу сурук, докумуон оҥоһуллубут. Докумуону барытын Маппыайабыс учуутал бэйэтэ суруйар эбит. Кини ис иһиттэн олус грамотнай киһи эбит.

1906 – 1907 үөрэх дьылыгар алтынньы 1 күнүгэр Чөркөөххө инспектор Огородников оскуоланы аһар туһунан дьаһал таһаарбыт: «Бу дьыл алтынньы 1 күнүттэн Чөркөөххө биир кылаастаах училищены аһабын, учууталынан М.М.Сивцевы аныыбын». Оскуола Наммара Төрдүгэр Ураа балаҕана диэн сиргэ аһыллыбыта. Маҥнайгы оскуолаҕа барыта 27 (26) оҕо киирбит. Бастакы үөрэнээччилэр ортолоругар Былатыан Ойуунускай баара…

Үөрэх оччотооҕу кэмҥэ үрүҥ күн сырдыгар тэҥнээҕэ. Төрөөбүт дойдутуттан бастакы билии-көрүү аартыгын аһан Былатыан Ойуунускай оскуолаҕа үөрэммит сылларын: «Мин уон түөрт саастаахпар бэйэм баҕа өттүбүнэн үөрэнэ киирбитим. Дьиэбэр хара чэйинэн үссэнэрим. Былыргы сэһэннэри уонна М. Загоскин» Юрий Мстиславскай», А. Толстой «Князь Серебряный»  диэн нуучча романнарын кэпсээн, табаарыстарбыттан аһыырым. Баайдар ыҥыртаран ылан, уһун түүнү быһа мин кэпсээммин истэллэрэ. Ити курдук дойдубар Тааттаҕа түөрт сыл үөрэммитим».

Платон Алексеевич бу  Наммара Төрдүгэр аһыллыбыт оскуолаҕа үөрэнэ киирэн, мантан тирэнэн, кынат үүннэрэн үрүҥ күн сырдыгын көрөөрү, төрөөбүт норуотугар сүрэҕин биэрээри тыыллан-хабыллан тахсыбыта…

С.ХАЛГАЕВА,

П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннас түмэлэ.