Төрөөбүт сахабыт сирин Ем.Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар историялары, культураларын сүрүн музейын Чөркөөхтөөҕү филиалын а.э. народнай суруйааччыбыт, Социалистическай үлэ Геройа, общественнай политическай деятель Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон көҕүлээн, норуот күүһүнэн аһаҕас халлаан анныгар сүүрбэттэн тахса историческай дьиэлээх-уоттаах, объектардаах оҥорбут музейын коллектива музейбыт сайдыытыгар, кини үлэтигэр-хамнаһыгар Республикабыт былааһын, үлэ коллективтарын, биирдиилээн бар дьоммут, дьиэ кэргэннэр оҥорбут, оҥорор көмөлөрүн үрдүктүк сыаналыыбыт, истиҥник махтанабыт.
Биһиги музейбытыгар хара тэриллиэҕиттэн народнай суруйааччыбыт Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон көрдөһүүтүнэн, туруорсуутунан Республикабыт маҥнайгы президена Михаил Ефимович Николаев быһаччы көмөлөһөн кэллэ. Кини кэнниттэн үлэлээбит уонна үлэлии сылдьар салайааччыларбыт Вячеслав Анатольевич Штыров Дмитрий Кононович кэриэһин толорон Чөркөөх музейыгар универсальнай выставочнай залы туттарбыта. Егор Афанасьевич Борисов көҕүлээһининэн, тэрийиитинэн алмазнай тэрилтэтин “Алроса” коллективын үбүнэн, көмөтүнэн, П.А. Ойуунускай аатынан Саха сирин Государственноһын историятын музейын дьиэтиттэн-уотуттан саҕалаан, саҥа музейы оҥорбута, тэрийбитэ. Галина Иннокентьевна Данчикова – Правительство оччотооҕу салайааччыта – председателя музей сүрүн объектарын быстах ремоннарыгар үбү көрөн ремоннары ыыттарбыта. Республикабыт билиҥҥи баһылыга “Ил Дархаммыт” Николаев Айсен Сергеевич биһиги музейбытыгар, кини сайдыытыгар, үлэтигэр улахан болҕомтотун уурар.
Айсен Сергеевич бэйэтин дьиэ кэргэнин үбүнэн музейбыт саамай сыаналаах, кырдьаҕас объегын, советскай кэм саҕана дойдуга уонна тас дойдуларга академик Окладников көмөтүнэн улаханнык сэҥээриллибит “Үктэл мельницаны” өрөмүөннэппитэ. Музейбыт үлэтигэр-хамнаһыгар саҥа салааны, нуучча государствотыгар хоту уонна илин эҥэр сирдэри, арыылары баһылааһыныгар өбүгэлэрбит, былыргы сахалар көмөлөрүн көрдөрүүгэ Г.Д. Никонов таһаартарбыт “Пути великих свершений” диэн үлэтигэр олоҕуран үлэлииргэ сорудах биэрэн сыал-сорук туруорбута.
Айсен Сергеевич дьиэ кэргэнин бу үтүө холобурун өйөөн республика налоговай службатын коллективын үлэһиттэрэ өйөөннөр (сал. А.А.Федорова) бэйэлэрин үбүнэн көмөлөрүн, былыргы сахалар “Мас ураһаларын” (1867 с) ремонугар биэрбиттэрэ. Реставрацияны республикабыт памятниктарбытыгар Департаменын (сал. Макаров Н.А.) билиҥҥи көрдөбүллэрин тутуһан реставратор идэтин баһылаабыт Яроев Вячеслав Васильевич үлэни салайан ыыппыта. Онон мас ураһабыт саҥатыгар түһэриллибитэ.
Итинтэн салҕыы үтүө холобур салгыы кэҥээн “Тааттаавтодор” коллективын көмө үбүнэн (сал. Бочонин И.И.) политссыльнай Э.К. Пекарскай 18 сыл олорон саха тылдьытын оҥорбут, балаҕана, политссыльнай В.Ф. Трощанскай балаҕанын предпринимателлэрбит Большаков Ю.Н., Могдоев Д.В. көмө үптэринэн, республикабыт пааматынньыктары көрөр, харыстыыр общественнай тэрилтэтин (председатель Васильев Р.В.) бэйэтинэн көҕүлээһининэн салайыытынан Якутскайтан культура тэрилтэлэрин волонтердарын биригээдэтэ ремоннаабыта.
2021 сылга Республикабыт государственнай мунньаҕын “Ил түмэн” депутата Виктор Николаевич Лебедев “Мунха Дэлбэрийбиккэ” турар П.А. Ойуунускай үөрэммит оскуолатын ремоннааһыҥҥа бэйэтин дьиэ кэргэнин үбүнэн көмөлөстө уонна бу оскуола ремонугар улууспут дьаһалтатын коллектива (баһылык Соров М.М.) көмө үптэрин, депутат көмөтүгэр холбоон-түмэн ремонт үлэтэ от ыйыттан саҕаланна. Ремонт үлэтигэр уопуттаах Юрий Семенович Дедюкин салайааччылаах бригада үлэлиир.
Ил Дархаммыт Айсен Сергеевич Николаев дьиэ кэргэнин үтүө холобурун өйөөһүҥҥэ 2021 с. Чөркөөх музейын, алааска турар музей уһаайбатыгар “Ытык Таҥаһыгар” Д.К. Сивцев – Суорун Омоллоон оҕо эдэр сааһыгар үгүстүк сылдьыбыт, олорбут балаҕаныттан саҕалаан уһаайбаҕа баар, турар бары объектар ремоннарын ыытыыга үбүнэн көмөнү оҥорууга республикабыт коммунальнай хаһаайыстыбаҕа министерствота (министр Емельянов В.П.) быһаарыммыта олоххо киирэригэр эрэллээхпит. Онон тылтан дьыалаҕа – үлэҕэ тахсарбыт наада.
Биһиги инникибит сырдык, ол курдук музейбыт объектарын салгыы ремоннааһыҥҥа, реставрациялааһыҥҥа республикабыт биллиилээх дьоно-сэргэтэ Гуляев Михаил Дмитриевич, Борисов Константин Афанасьевич, Ханин Александр Михайлович, Яроев Вячеслав Васильевич, Рахлеев Прокопий Дмитриевич, Красильников Дмитрий Алексеевич, Ефимов Яков Ананьевич, Семенов Андрей Петрович, Охотин Валентин Андреевич уо.д.а. көмөлөһөргө санааларын, баҕаларын аһаҕастык этэн туралларын – үтүө сонуну тиэрдэбин. Маннык музейбытыгар көмөлөһөөччүлэр элбээн иһэллэрэригэр музейбытын төрүттээччигэ Дмитрий Кононовичпытыгар махтанабыт. Кини үлэтин түмүгэ көмөлөһөр, көмөлөһө туруоҕа.
Онон Чөркөөхтөөҕү “Политсыылка” музейын объектарын күүскэ эргэрииттэн, эмэхсийииттэн, ардах-хаар дьайыыларыттан көмүскээһиҥҥэ, үйэлэрин уһатыыга эрэллээхпит.
Улууһум салалтата, дьоно-сэргэтэ, үлэ коллективтара музейбытыгар бу уустук кэмнэргэ көмөлөрө баар буолан, улахан айдаана суох, баар ыарахаттары бэйэ күүһүнэн туората сатаан кэллибит. Ону сырдатан кылгастык кэпсиир тоҕоостоох.
Музей коллектива кыайбатах, кыһалҕалаах үлэтигэр куруутун “Тааттаавтодор” коллектива салайааччы Бочонин И.И., Тааттыныскай РЭС коллектива (Салайааччы Сайдалов И.И.) Пенсионнай, үөрэх, культура, социальнай, доруобуйа харыстабылын управленияларын тэрилтэлэрин коллективтара, нэһилиэктэрбит салайааччылара баһылыктара улахан көмөлөөхтөр.
Аҥардас быйыл, Петр Алексеев оҥорбут “Булгунньахтаах” алаас музей уһаайбатыгар Дьүлэй нэһилиэгин баһылыгын Осипов Олег Дмитриевич көҕүлээһининэн, культура управлениетын салайааччыта Гаврил Гаврильевич Вырдылин тэрийиитинэн улахан субботник ыытыллан Петр Алексеев олорбут балаҕанын күрүөтэ саҥардылынна, балаҕан саҥалыы сыбанна, Николаевскай часовня алтаарын өһүөтэ саҥардылынна, баар объектар истэрэ ыраастанна. “Булгунньахтаах” алаас бөх буолбут ото-маһа уонтан тахса массыына атын сиргэ тиэллэн чөмөхтөннө. Былыргы Дьүлэй родовой управатын сходтуур дьиэтин түннүктэрэ таастаннылар.
Бу иннинэ Олег Дмитриевич туруорсуутунан часовня уонна таҥара дьиэтин тула көмүллүбүт өбүгэлэрбит уҥуохтара тыа күөлэ (симилэх) уута биэрэги суурайан көмүүлэри үрэйээри алдьатаары гыммытын 1.5 млн солкуобайдаах буор кутуутун оҥотторбута.
“Саппыйа” сайылыкка П.А. Ойуунускай ССРС маҥнайгы ыҥырыылаах Верховнай Советын депутатыгар кандидат быһыытынан сылдьыбыт дьонун-сэргэтин а.э. быыбардааччыларын кытта тиһэх көрсүбүт балаҕанын Таатта улууһун администрациятын коллективын күүһүнэн улуус баһылыга М.М. Соров көҕүлээн, сүрүннээн ремоннанан бүтэн эрэр. Бу үлэҕэ Октябрьскай нэһилиэк ыччаттара, салалтата, оройуоннааҕы И.Г. Федосеев аатынан спортшколатын коллектива, музей үлэһиттэрэ көмөлөстүлэр.
Михаил Михайлович Соров улуус баһылыгын үлэлии кэлээт П.А. Ойуунускай төрөөбүт балаҕанын капитальнай ремоннаппыта уонна үрдүнэн ардахтан, хаартан, күн уотуттан харыстыыр сабыы оҥотторбута. Билигин бу үлэ П.А. Ойуунскай балаҕана үйэтин уһатар кыахтааҕын чахчы көрдөрдө.
Таатта улууһун салайааччылара Решетников Василий Прокопьевичтан, Сибиряков Максим Николаевичтан, Ноттосов Дмитрий Алексеевич, Артемьев Георгий Михайлович, Кашкин Василий Хрисанфович, Никонов Георгий Дмитриевич, Протодьяконов Михаил Александрович бары даҕаны баһылыктарбыт Чөркөөх музейын коллективын үлэтигэр улахан үтүө көмөлөөх салайааччылар үлэлээбиттэрин бэлиэтиим.
Ол гынан баран, билигин даҕаны итэҕэспит быһаҕаспыт элбэх. Баччааҥҥа диэри республика баар суох музейа олбуора суох. Охто турар үс сүллүгэстээх олбуор саҥардыллар кэмэ кэлбитэ ыраатта.
Федеральнай суолталаах музей быһыытынан көрөөччүлэри көрсөр, хоннорор, сынньатар дьиэбит-уоппут суоҕа үлэбитигэр элбэх мэһэйдэри үөскэтэр. Тыа сиригэр турарбытынан тыа сирин тутуута ситтэҕинэ эрэ, музейга тутуу барыа дииллэр. Бу сыыһа сыһыан.
Музейбыт выставочнай заалын дьиэтэ капитальнай ремоҥҥа наадыйбыта ыраатта. Музейбытыгар сотору-сотору штаты аччатыы бара турар. Урукку өттүгэр суоппар штата, массыына, бензин баара, итилэр суох булбуттара ыраатта. Билигин икки музейынан 2 эрэ киһи түүҥҥү харабыллаахпыт. Техническай үлэһитинэн хааччыллыы быстар мөлтөх, биир рабочай штатын көрө сылдьан баран, быйыл сайын соттулар. Командировкаҕа, подпискаҕа, техническай средстволары, спецтаҥаһы атыылаһарга үппүт төрүт да көрүллүбэтэҕэ ыраатта. Капитальнай да, текущай до объектар ремоннарыгар, экспонаттары атыылаһыы үбүлээһиннэрэ төрүт суох тэрилтэ буолла.
Дьиҥэр республикам үрдүкү салайааччылара уонна туһааннаах салалталарым билэн истэн сылдьалларыгар эрэнэбин, уруккуттан салайар тэрилтэм кыһалҕаларын аһаҕастык этэ сатыыбын, санаабар салалталарым кыах көһүннэҕинэ хайаан да көмөлөһүөхтэрэ диэн эрэнэбин. Онон, бу быһаарылла илик Чөркөөх музейын боппуруостарыгар “Единай Россия” партия көмөтүгэр инникитин эрэнэбит.
Манна бэйэм да сыыстарабын быһылаахпын. Төрүт туһунан музей буолууну бириэмэтигэр өйөөбөтөх буруйдаахпын дуу дии саныыбын. Ем.Ярославскай аатынан сүгэр республикам баар суох соҕотох музейбыт салалтата көмөлөһүөн баҕарар да бэйэтэ эмиэ биһиги курдук тииммэт-түгэммэт балаһыанньалаах.
Буолаары турар быыбарга мин сыһыаным чуолкай. Ону дьонтон сэргэттэн кистээбэппин. Билигин дойдубутун салайар “Единай Россия” партияҕа олохпутугар, үлэбитигэр баар итэҕэстэри быһаарыыны эрэйэр боппуруостарбын аһаҕастык этэн, сиэрдээхтик, дойдуга, дьоҥҥо туһалаах быһаарылла илик боппуруостарга кириитэкэлээн, баар итэҕэстэри туоратарга туруорсан туран өйүүбүн.
Билиҥҥи салайар партия үлэтин киһи аймах өйүн хоһоонугар этиллэрин курдук “ким үлэлээбэт, ол сыыспат”, “Ким үлэлиир, ол сыыһалаах” диэн сыаналыыбын.
Онон үлэлиир партия кыайбатаҕа, сатаабатаҕа элбэҕин да иһин, үлэлээбэттэртэн ордуга чахчы.
Билигин аҕа саастаах быыбардааччылар, үлэни үлэлээбит, олоҕу олорбут – билбит дьон, ама хайдах көрбөт-билбэт буолуохпутуй, дойдубут үрдүкү салалтата президент Владимир Владимирович Путин уонна “Единай Россия” партия дойду – норуот туһугар, дьон-сэргэ олоҕун тупсарыыга дьиҥнээхтик кыһаллалларын, үлэлииллэрин!
Дойдубут 90 сыллардааҕы ыар туругуттан олох саҥа таһымар таһаарбыт “Единай Россия” партиябытын, саҥа Россияны аан дойду үгүс государстволара билинэр, аахсар буолбуттарын иһин мин өйүүр баҕалаахпын. Уонна бар дьоммун, ыччаттарбын өйүүргэ ыҥырабын!
“Биһиги дойдубутун Россияны сөбүлээбэт дойду элбээтэ” диэн этээччилэри итэҕэйимиэххэйин, тус бэйэм төрүт итэҕэйбэппин. Итинник киритикэлээн, тылынан сэриилээн, араастаан дьону, ыччаты албыннаан биһиги тапталлаах дойдубутун – Советскай дойдубутун бэйэбит салалтабытынан саталлаахтык, норуот бииргэ олорор баҕатын эппитин үрдүнэн ыһары ситиспит дьоннор, аны эмиэ бэйэбитинэн, аны Россияны, онтон Саха сирин уонна да атын регионнары ыһаары, эһээри айдаараллар. Биллэн туран, Россиябытын ыстарыыны бэйэбитинэн оҥоттороору турунуу, бу быыбардар кэмнэригэр өссө күөдьүйүө.
Иккиһинэн, Государственнай думаҕа Галина Иннокентьевна Данчикованы кандидатуратын өйүүбүн. Киниттэн ордук үрдүк үөрэхтээх, бэриниилээх дьон баара, элбэҕэ үчүгэй, ол чахчы, ол гынан баран, бүгүҥҥү кэмҥэ кини курдук улахан уопуттаах, киниэхэ тэҥнэһэр киһи суох. Билигин өссө уопутурдаҕа, дойдуга, Россияҕа күүскэ үлэлиир депутатынан, политигынан буолла. Чахчы бэриниилээх киһи. Онон, бу быыбарга суолта биэрэн, активнайдык кыттыаҕын, “Единай Россия” партияны уонна Галина Иннокентьевна кандидатуратын өйүүргүтүгэр көрдөһөбүн, ыҥырабын!!!
Чөркөөх музейын сэбиэдиссэйэ,
үлэ ветерана Попов Николай Ефимович
1-2.08.2021 с.