Дойду үрдүнэн киһини барытын долгутар сырдык сарыаллаах ыам ыйын 9 күнэ, Улуу Кыайыы күнэ чугаһаата.

Былатыан Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннас музейыгар бу бэлиэ датаҕа анаан «Октябрьскай нэһилиэк сэрии сылларыгар» диэн ааттаах быыстапка ыам ыйын 6 күнүттэн аһылынна. Быыстапка бастакы ыалдьыттарынан нэһилиэк бэтэрээннэрэ буоллулар. Ааспыт кэми көрдөрөр Улуу Кыайыы 30, 35, 40, 45 сылларыгар түһэриллибит сэрии бэтэрээннэрин хаартыскаларын олус чугастык ылынан көрдүлэр. Стендэ аттыгар туран нэһилиэк бэтэрээнэ  Марфа Семеновна Дорофеева  ити сыллардааҕы Кыайыы парадын санаата. Оччолорго уоттаах холорук толоонуттан эргийэн кэлбит сэрии бэтэрээннэрэ чэгиэннэр, бары парааттаан нэһилиэк Кыайыы болуоссатыгар тиийэн саанан салют ытан ньиргитэллэрэ. Кинилэри сэрииттэн лейтенант званиелаах кэлбит Чөркөөх олохтооҕо  Егор Павлович Жерготов салайара. «Бу хаартысканы наһаа үчүгэйдик өйдүүбүн.  Кыайыы 30 сылыгар нэһилиэк эр дьоно матасыыкылга модун Сэбиэскэй Сойууска олорор 35 бырааттыы омуктар былаахтарын күөрэччи тутан парааттаабыттара. Оччолорго бүтүн нэһилиэк үрдүнэн биир «Москвич» массыыналаах оскуола директора Н.Н.Репин матасыыкыллар кэннилэриттэн киирбитэ. Наһаа да үчүгэй параат буолбута», –  диэн күөгэйэр кэмнэрэ эргийэн кэллэ Марфа Семеновнаҕа. Манна даҕатан эттэххэ, Марфа Семеновна төрөппүт кыра уола артыыс Роман Дорофеев Республика 100 сыллаах үбүлүөйдээх тэрээһинигэр Былатыан Ойуунускай уобараһын  толорбута. Чөркөөх оҕото буолан, Былатыан Ойуунускай уобараһа сүрэҕэр олус чугастык сылдьар диэн эбэн этиэххэ наада.

Быыстапкабыт биир сүрүн экспонатынан 2015 сыллаахха муус устар 24 күнүгэр фондаҕа киирбит мрамортан оҥоһуллубут билиитэ буолла. Бу уоттаах сэрии ортотугар олорбут Московскай уобалас Можайскай оройуонун  Ельня дэриэбинэтигэр мрамор таастан оҥоһуллубут Аҕа дойдуга ытык иэстэрин толоро сылдьан суорума суолламмыт буойуттар көмүс кырамталарын  билиитэлэрэ. Балачча  ыарахан ыйааһыннаах билиитэлэри инньэ Ельняттан музей сэбиэдиссэйэ Н.Е.Попов булан, сүгэн-көтөҕөн аҕалан туттарбыт. Өрөспүүбүлүкэ бастакы Президенэ М.Е.Николаев салайар кэмигэр  Ельня дэриэбинэтин иһин кыргыһыыга геройдуу охтубут саха буойуттарыгар анаммыт мэҥэ өйдөбүнньүк 2001 сыл алтынньы 14 күнүгэр аһыллыбыт. Ол уодаһыннаах, хаан тохтуулаах 1941 сыл күһүнүгэр халабырдьыттар Москваҕа кимэн киириилэрин бохсорго  Сибиир полкалара турбуттар. Аҥардас ити туһаайыыга Саха сириттэн 2 тыһ. киһи кыттыбыт. Улахан аҥардара үйэ саас кыргыс толоонугар хаалбыттар. Онтон бу Ельня дэриэбинэтин чугаһынан чуолаан 100 саха буойуна сырдык тыына быстыбыт. Бырааттыы көмүүгэ лейтенант В.Г.Снеговой, младшай лейтенант В.А.Сурков, политрук И.Г.Куценко, младшай политрук И.В.Антонов, барыта 11 сержант уонна 79 саллаат үйэ саас хаалбыттар. Бу бырааттыы көмүү билиитэтин Саха сирэ саҥа мэҥэ өйдөбүнньүгүн туруорбутунан сибээстээн, олохтоох ыстаараһа дьиэтигэр аҕалан уурбут. Маны саха киһитэ, сэрии оҕото Николай Ефимович Попов ирдээн булан, Саха сиригэр Былатыан Ойуунускай музейыгар аҕалбыт. Онон бу ыраах олорор Саха сирин нэһилиэгэр алдьархайдаах сэрии тыынын туоһута буолан үйэлэргэ кэлэр көлүөнэҕэ кэпсии туруоҕа.

Быыстапка аһыллыытыгар Чөркөөх оскуолатын орто сүһүөҕүн кылааһын үөрэнээччилэригэр олохтоох «Утум» бэтэрээн учууталлар түмсүүлэриттэн Е.И.Аржакова, П.Ф.Кычкина, В.Ф.Решетникова, К.П.Федосеева кэлэн «Өйдүүбүт. Махтанабыт. Сүгүрүйэбит» диэн аһаҕас уруок ыыттылар. Үүнэн иһэр эдэр көлүөнэҕэ олорор нэһилиэктэрин туһунан кэпсээн, түмүгэр блиц-оонньуу ыыттылар.

Бу курдук кыайыы сырдык сарыала барыбытын кууһан, дойдубут туруктаах, дьоллоох, эйэлээх халлаанын иһин олохторун толук биэрбит биир дойдулаахтарбытын, аймахтарбытын кэриэстээн, ахтан-санаан сүгүрүйдүбүт. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат.

Хаартыскаҕа: Быыстапка түгэннэриттэн.

                             С.ХАЛГАЕВА бэлэмнээтэ