Кылынан тупсаҕайдык да өрүллубут, 7 миэтэрэ усталаах, 5 аҥаар миэтэрэ туоралаах, 9 устуука ынах туйаҕыттан, биир эдэр сүөhү аҥар муоhунан оҥоhуллубут таастыганнардаах, 26 устуука сороҕо ытыс саҕа улаханнаах туоhу хос-хос тутан сигэнэн тигэн, сороҕо хаптаhынтан кыhан оноhуллубут, өссө биир мутуктан оноhуллубут лаппаанчалардаах (хотоҕос) мунха ийэтэ көьүннэ. Туруга лаппа үчүгэй. Арай лаппаанчалара сорохторо хайыта хаппыттар.
Сэрии сылларын кэннинээҕи аччык дьыл Бүлүү диэкиттэн биир огдообо киhи быраатынаан кэлэн, Харбалаахха олохсуйарга сананан, холкуоска киирбиттэр. Бу киьи Егоров Эниэттэй Бөтүрүөбус – Куону диэн, оттон быраата Өлөксөй – hаттайбыт диэн этилэр. Куону дойдутугар биир элбэх оҕолоох огдообо дьахтары кэргэн ылан, бэйэтиттэн өссө биир оҕолонон олордохторуна, кэргэнэ ыалдьан өлөн хаалар. Куону оҕолорун аймахтарыгар туттартаан баран, онон-манан кэлэр-барар. Онтон дьэ бу Харбалааҕы булан олохсуйарга быhаарыммыт. Тонуулаахха олохтоох Ньуучча Ньукулай уола Дьэкиим улахан кыыьын Даарыйаны ойох ылан, Майаахыга дьоҕус дьиэ туттан олохсуйаллар. Оҕоломмотохтор. Майаахы былыргыта Бараах Уйбаан уола атыыhыт Никииппэр дьону наймылаьан ойууру солотон ыhыы сирэ оҥостубут эбит. Кулаахтааhын сылларыгар Никииппэр Бараахап баайын, сүөhүтүн-аhын, дьиэлэри-уоттары, хотоннуун, сирдиин түөрэ тутан ылан уопсай баайга холбообуттар. Куонулаах дьиэлэрэ Майаахы хоту өттүгэр, Бүлүүлүүр айан суолуттан субу турара. Оҕонньордоох суох буолтарын кэннэ өтөхтөрө атыыланан, билигин элбэх оҕолоох эдэр ийэ дьиэ туттаран, аны былыргы балаҕаны көтүрээри сарайга киирбиттэрэ, былыргы кыл мунха сороҕо сытар эбит. Сана хаhаайка ону миэхэ эппитигэр “ылабын, олох быраҕыман” диэммин бараммын көрөн баран, трактор кэпсэтэн тиэйэн музейга а5алтым.
Куону бэйэтин кыанар, олохтоох тыллаах киьи эбит. Бастаан кэллэҕин утаа, тутууга сылдьыбыт, онтон тыаhыттаабыт. Сайынын биригээдэҕэ от охсооччунан, сааhыран баран Тэнэлилээххэ оҕонньоттору кытары солбуhа сылдьан быhыт быhан холкуостарыгар балыктыыллар эбит. “Ол балыктарын Чурук Уйбаан, Соппуруон диэн улахан уолаттары кытта сыарҕалаах оҕуhунан тиэйэн биир дьааhыгы саhыл ферматыгар илдьэрбит, биир дьааhыгы дэриэбинэҕэ аҕалан ыскылаакка туттарарбыт. Куону үөлуллүбүт собонон чаайдатар этэ”, – диэн ахтар оччолорго балык таьааччы Николаев Николай Николаевич.
Ол эрэн, Куону хара кыаммат буолуор диэри муҥха тойоно үhү. Муус турда да Куону муҥхатын бэрийэн, нэhилиэк эбэлэрин тардаллара үhү. Инньэ 4-5 көстөөх Бэскэ тиийэ, хонуктаан сылдьан муҥхалыыллара үhү. Муус халыҥыттан чаҕыйа да сылдьыбаттар эбит. Былыргы муҥхалар бэйэлэрэ туhунан бырааhынньык буолаллара үhү. Чугас нэhилиэктэртэн тиийэ дьон, дьахталлар мустан муҥхалыыллара үhү. Дьэ балык тахсарын кэтэhэ таарыйа оhуокай бөҕөнү тардан кэбиhэллэрэ үhү. Киэhэ хонуктарыгар тахсан эмиэ күрэстэри тэрийэн, обуокайдаан, хоhуйсан көр бөҕө үhү. Оччолортон уостан түспэккэ кэлбит муҥха көрүн, хоhуйсууларын кэпсээбиттэриттэн сорох хоhуйсууну өйдөөн хаалбыппын.
Дьэ муҥха тойоно Куону балык тахсарыгар туттара-хаптара сыыдамсыйан, дьонун дьаhайталаан, ким да кини тылыттан тахсыбата үhү. Муҥхаҕа саамай тынааhыннаах кэм – муҥха тахсыыта. Ити кэмнэ дьон үмүөрүhэн, отур-ботур кэпсэтэн, дуоспунура түhэллэрин, эдэр сылдьан кыргыттары кытары кучуйсан муҥхаҕа хаста да сылдьан билэн-көрөн турардаахпын. Эбэ барахсан бэристэҕинэ сана-инэ күйгүөрэ түhэр, дьон суугунаhан, үөрэн күлэн ыртаспыт сирэйдэрин билигин да көрөр курдукпун.
Куону балыгы бэйэтэ үллэрэрэ үьү.”Мин биирдэ оҕо сылдьан муҥхаҕа нырыыhыттаатым. Үлдэhиккэ оҕонньор: “hок, саамай кыра муҥхаhыкка!”- диэн куулбун толору куттарбыта. Оо, онно үөрбуппун билигин да умнубаппын! Оҕонньор сүрдээх суобастаах, үтүө санаалаах киhи этэ. Балыгын үллэрэригэр ким хас оҕолооҕун, дьиэтигэр хас иитимдьилээҕинэн кими да матарбакка барыларыгар ирээттээн кутара”- диэн махталынан ахтар билигин бэйэтэ хас да оҕо эhээтэ Николай Николаевич. Куону оҕонньор суох буолтун кэннэ оннук үллэhик тохтообут. Хойукка диэри билигин суох дьоммут ол муҥхаларын ахталлара үhү.
Куону былыр, ыраах сир-хонукка оттуу сылдьан Даарыйатыгар тууйаска сиэбит соботун тылларын мунньан кэhиитин ыытара үhү. Кэргэнин дэлэ таптаан, атаахтатан инньэ гынара буолуо дуо!
Мин Куону оҕонньору көрөр этим. Күтүөтүм Охонооhойу кытары, дьиэбит таhыгар, ойуур саҕатыгар сыарҕа онорор этилэр. Куону син бэккэ уhанар эбит. Дьиэтигэр нууччалыы ыскаабы онорбута баарын аймахтара кыыс музейга бэлэхтээбитэ. Ыаллар сана дьиэ тутталларыгар Куонуну ыныран дьиэлэрин үрдүн хаптаhынан устуруустаталлар эбит. Оччолорго муодунай “долгун үрүттээх” дьиэлэргэ үксүн Куону оҥортообута үhү. Анал устуруустаах эбит, онтуката эмиэ музейга хараллан сытар.
Муҥханы музей тиэргэнигэр тэниччи быраҕан көрөбүт. Элбэх кэпсээннээх кырдьаҕас муҥха ийэтэ бу сытар… Дьоммут, өбүгэлэрбит барахсаттар дьоннорун-сэргэлэрин аhатаары ситии хатан бу муҥханы өрөн таhаардахтара. Муҥхалыы бараары сүбэ-соргу, супсугуруу бөҕө буоллахтара. Бу муҥха барахсаны астаах ду, кураанах ду тахсарын төьөлөөх элбэх киhи долгуйа кэтэспитэ буолуой! Төhөлөөх элбэх киhини аhаппыт, үрүн тыыны өллөйдөөбүт муҥха буолуой! Өбугэм ытык тэрилэ! Куону барахсан хаста-хаста муҥхата төhөнү сомсон таhаарарын, биитэр кураанах тахсыа диэн дьонун-сэргэтин иннигэр долгуйа, дьиппиэрэ муҥхатын таhаарта буолуой!..
Сэтинньи ый – муҥха үгэннээн эрэр кэмэ. Биhиги буоллаҕына хас эмэ уонунан сыллартан илдьит тутан турабыт! Ол иhин этэбин: отчут-масчыт, кусчут-балыксыт сахам эр дьоно барахсаттар, муҥхаҕыт мэлдьи толору буоллун, дьиэҕитигэр өттүк харалаах, үөрүү аргыстаах эргиллин!
С. Копыленко,
И.Н. Барахов аатынан
СР государственноhын музейын салайааччыта
(Үөhээ Бүлүү)