Үөһээ Бүлүү улууһун бүтэһик кулубата, атыыһыт, меценат Егор Ефимович Потапов – баай Батаакап туһунан кинигэҕэ “Үөһээ Бүлүү Харбалааҕар элбэх оҕолоох дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ” – диэн суруйаллар.

Харбалаахтан балтараа көстөөх сиргэ Батака өтөҕө диэн баар. Киэҥ оттонор ходуһалаах, көлүкэлээх алаас илин баһыгар сытар өтөх. Харбалаах төрүт олохтооҕо Петр Николаевич Иванов кэпсээбитинэн, Батака оҕонньор өтөҕө үһү. Ол оҕонньор төһө оҕолооҕун, бэйэтин туһунан эҥин туох да ойо тутан ылан кэпсиир хаалбатах. Быһаччы баай Батаакап эһэтин-аҕатын өтөҕө бу буоллаҕа диэн баар. Ити кырдьык буоллаҕына, ол Батака уола Дьэкиим, биитэр Батака Дьэкиим диэн, итиннэ олордоҕо ди. Дьэкиим Баһылай, Өлөксөй, Кирилл , Дьөгүөр диэн түөрт уолаттардаах, Өкүлүүнэ, Дьэбдьиэй, Торутуокайа диэн кыргыттардаах эбит. Ити Дьөгүөр диэн уола, Харбалаахха төрөөбүтэ диэн суруйаллар ди. Кэлин Үөһээ Бүлүү биэстэ талыллыбыт уонна бүтэһик кулубатынан биллэр, улууска бастакы улахан 11 хостоох, былаахы сарайдаах дьиэлээх, аны оскуола аһыллыытын туруорсан, дьиэтин оскуолаҕа биэрбит, Куорамыкыттан Бүлүүгэ диэри суол оҥорторбут, кыра-хара дьон суон дурдалара буолбут, бэйэтин өйүнэн уонна икки харытынан үлэлээн байбыт, суон сурахтаммыт, билигин да дьон өйүгэр-санаатыгар, билиҥҥи да дьоҥҥо ытыктабылынан ахтыллар Егор Ефимович Потапов – баай Батаакап дуо диэн кэпсэлгэ сылдьар киһи буолбут. Ол эрэн, бачча элбэх оҕо син улаатан ыал буолан, оҕо-уруу тарҕаттахтара буолуо эрээри, биир эмэ оҕо Харбалаахха олохсуйбатаҕа дьикти уонна Егордарыттан ураты кинилэр тустарынан ким да тугу да ахтыбата сүрдээх. Аны “Бүлүү Халбаакытыгар олорбуттар, ону бутуйан Харбалаах дииллэр, былыр Бүлүү хас да нэһилиэгэ Үөһээ Бүлүү сирэ этэ “, – диэн быһаараллар. Ол эрэн, Бүлүү Халбаакытын историятын кэпсиир кинигэҕэ Батаакаптар тустарынан туох да суох.
Ол Батака өтөҕөр Харбалаах кырдьаҕастара ахталларынан былыр Ыҕаайалар олорбуттар. Кэлин Ыҕаайа уола дьонун дьиэтин атыылаан кэбиһэн оҕолоро мээнэ сүүрэн хаалтар үһү. Онтон Бычыахтар олоро сылдьыбыттар. Ол дьиэлэрэ бөдөҥсүтүү саҕана Күлгэ көһөрөн киллэрбиттэрэ билигин да ыал олорор дьиэтэ. Сэбиэскэй былаас атаҕар туран, холкуос саҕаттан сири оҥоруу тэнийэр кэмнэригэр, бу өтөх эргин атын өтөхтөру эҥин солоон бурдук ыһар бааһыналары оҥорон үүнүү бөҕөнү ылаллара. “Сопхуостар саҕана Батака бааһыналара диэн, инньэ Саһыл Уйалаах үрдүгэр икки, барыта 100 га иэннээх аҕыс бааһына баара. Олортон икки бааһына 25-тии гаалахтара, биир 12 гаалаах баара”, – диэн кэпсиир тыыл уонна колхознай-совхознай тутуу бэтэрээнэ, оччолорго түүннэри үлэлиир аатырбыт мехзвено тракториһа 91 саастаах Николаев Ким Гаврильевич кэпсиир. Дьэ чахчы бааһына диэх бааһыналара этилэр. Зеленка бөҕө үүнэрэ. Субботникка хаста да сылдьан мунньуспуттаахпын.

И.Н.Барахов аатынан государственность музейын экспедицията бу күннэргэ Батакаҕа баран өтөҕү хаартыскаҕа түһэрэн, туох эмэ мал көстөөрөй диэн анаан баран үлэлээн кэллэ. Өтөххө хотон баҕаналара тураллар уонна икки сиргэ иһиттэн талах, хатыҥ үүммүт умуһахтара бааллар. Бу умуһахтар оһон эрэр да буоллаллар ытыыстара уонна үс үктэлгэ диэри модьу мастан эмти охсон оҥоһуллубут үктэллэрдээх кирилиэстэрэ көстөллөр. Бу сырыыбытыгар 1930-31, 32 сыллардааҕы 3, 5 кэппиэйкэлээх “Пролетарии всех стран соединяйтесь” диэн суруктаах боруонса харчылар көһүннүлэр. Олортон үс манньыаттар кыһыл көмүс курдук кыры-кылбаҕардар. Онтон үс манньыат өрт уота сиэн хап-харалар.

Маны таһынан туох да буолбатах алтан ат симэҕин киэргэллэрэ, үчүгэй баайы туруктаах саха оҥоһуута ыҥыыр иҥэһэтэ, дьэбин быһа сиэбит оччугуй сиэрпэ, хотуур таптайар хаптаҕай кыстык, от быһар көһүннүлэр.

Бу маллар музей фондатыгар киирэн, хантан, хаһан булуллубуттара ыйыллан, кимнээх-туох маллара буолаллара чуолкайданан, докумуоҥҥа тиһиллэн судаарыстыба баайа буолаллар. Былыргы дьыллар мындааларыттан олорон ааспыт өбүгэлэрбит барахсаттар өтөхтөрө, туттубут маллара ааттарын ааттатан эрдэхтэрэ ити.
Элбэх ыйытыкка эппиэт-харда биэрбэккэ, Батака алаас күөх нуолур сэбирдэхтээх хатыҥнарынан суугунуу, өтөҕө иһийэн тураахтыыр. Кимий, Батака диэн?

И.Н.Барахов аатынан СР государственноһын музейа.
Копыленко С.Д.