И.Н. Барахов аатынан государственность музейын үлэтин биир хайысхата фонданы хаҥатыы. Оттон фондаҕа киирбит хас биирдии мал историялаахтар, ким эрэ олоҕун кытары сибээстээх, кэпсиирдээх буолаллар. Музейщиктары ордук сэдэх маллар интэриэһиргэтэллэр.
Фондабытыгар суох, улууспут историятын кэрэһэлиир маллары көрдүү, нэһилиэктэр историяларын үөрэтэр, чинчийэр сыаллаах экспедициялар сайын ахсын сир хонукка араас хайысханан баран үлэлээн кэлэллэр.
Бу күннэргэ музей үлэһитэ Тоскина С.А. салайааччылаах экспедиция Ороһу Арыытынан, Элгээйи алааһын өтөхтөрүнэн сылдьан кэллэ. Экспедициябытыгар биир сүрүн киһинэн Евгений Тоскин буолар. Кини сири-уоту билэрэ, кэрэхсэбиллээх кэпсээннэрэ айаҥҥа, ордук сир хонукка сылдьарга солбуллубат киһибит.
Элгээйи алаас ороһулар уутуйан үөскээбит алаастара. Ону хас да өтөхтөр, ордон хаалбыт сэргэлэр туоһулууллар. Биир оннук, оһон эрэр быыкаа өтөх оннуттан төбөтө аһаҕас, ортотунан иннэ төрдө халтарыйбатын диэн дьөлөҕөстөрдөөх курдаах алтан сүүтүк көһүннэ. Сүүтүк диэн мал фондабытыгар суох этэ. Ким эрэ харысхаллаах, наһаа наадалаах мала буолла… Өссө биир өтөхтөн тимир оноҕос кылыыта, улахан, халыҥ тимиртэн оноһуллубут былыргы күлүүс көһүннүлэр.
Оноҕос кылыыта эмиэ көстө илигэ. Уопсайынан да археологическай хаһыылартан эрэ көстөр тэрил буоллаҕа.
Экспедиция иккис күнүгэр былыр аата-суола Бүлүү эргин бэркэ биллибит киһи – Ханханта Борукуоппай диэн, Хатарча аҕатын ууһун киһитэ олорбут өтөҕүн чинчийэр сыаллаах өтөҕүн булар.
Бу киһи кэлбит-барбыт, сырыыны да сылдьыбыт, кыанар, сытыы киһи эбит. Кини элбэх да буолбатар сүөһүлээх, астаах эбит. Бу киһи түөкүнүнэн биллэр эбит да, оҕуруктаах өйүнэн сыыһа-халты туттара сылдьара үһү. Элбэх сылгыны, ынаҕы уоран сиэбитэ үһү. Уоран аҕалбыт сылгытын хотонунан киллэрэн түүннэри астыыр эбит. Оттон көлөһүн аллыбыт атын хатыс быанан кэлин атахтарын холбуу баайталаан баран тоҥуу хаарга түүннэри анньара үһү. Икки ойоҕоһунан хаарга үнкүрүтэн, бүтүннүү хаар буолбут атын атахтарын сүөрэн кэбистэҕинэ, ата ойон туран тэбэнэн дьигиһийэн хаардаах көлөһүнүн тоҕо тэбээн кэбиһэр эбит. Ат хаһан да тириппэтэх, өтөр-наар ыраах сылдьыбатах буола түһэрэ үһү.
Ханханта өтөҕөр үрдэ сууллубут балаҕана турар эбит. Дьиэ таһын чинчийии түмүгэр хаҥас түннүк анныттан дьахтар симэҕин тиһилигэ көһүннэ. Салгыы хаһа сылдьан Евгений: “Ок, ыарахан баҕайы буор кэллэ! Туох эрэ баар быһыылаах!”, – дии-дии буору эмтэритэ тутар. Кириэс көстө түспэт дуо! “Кириэс!”- диэт соһуйан, киэр эспитин билбэккэ да хаалар. Бу Сүрэх кириэс эбит. Сарбынньахтара энин барыта баар. Салгыы көрдөөһүн түмүгэр тус-туһунан сылдьар тиһиликтэр уонна дьэҥкир бөдөн оҕуруолар көстөллөр.
Бу соторутааҕыта Дьокуускайга, Ем.Ярославскай аатынан музейыгар саха симэхтэрин, чуолаан Сүрэх кириэстэр быыстапкалара буолан ааспыт.
Быыстапкаҕа маастар-ювелир Петр Алексеев үрүҥ көмүстэн оҥорбут Сүрэх кириэс киэргэллэрэ киирбиттэр. Биллэн турар, кириэстээх симэхтэр православнай итэҕэли кытары кэллэхтэрэ. Саха уустара сахалыы тыын уган кулгаах хастардаан, искэхтээн, салбырҕастаан, оһуор-дьарҕаа эбэн биэрбиттэр. Экспедиция булбут симэҕэ салбырҕастардаах. Ханханта кэргэнэ Аана симэҕэ буолуо диэххэ сөбө буолуо да, ол түөкүн киһи Алданынан, Аанньааҕынан бары сылдьан булан-талан аҕалта буолуо, баҕар уоран-талаан.
Биир тиһилиги сууйбутун, ыраастаабытын кэннэ кылбайан үрүҥ көмүс буолан биэрдэ.
Дьиэ айаҕыттан 1 кэппиэйкэлээх, 1906 с. манньыат көһүннэ. Дьиэттэн чугас синнибит булуус баар эбит. Ол булуус айаҕыттан тимир, ойуулаах, омуктуу суруллубут I Х T буукубалардаах кыра күлүүс сирэйэ көһүннэ.
Ханханта аҕа ууһун аатыттан сир түнэтигэр дьокутаатынан талылла сылдьыбыт эбит. Кини бииргэ төрөөбүт убайа Сүөдэр өлбүтүн кэннэ, тулаайах хаалбыт аймахтарын баайын былдьаан байбыт. Куһаҕан, баттыгастаах, киһи быһыытынан дьон кэпсэлигэр хаалбыт киһи. Ити баҕар, Ханханта убайа баай киһи Сүөдэр ойоҕо Борускуобуйа симэҕэ эбитэ дуу. Тоҕо ким да илиитигэр киирбэккэ, биитэр кистэнэн буорга көмүллүбүт симэх эбитэ буолла… Өтөх хараара хаппыт балаҕана иһийэн, тула уу чуумпу.
И.Н. Барахов аатынан государственность музейын сэбиэдиссэйэ
С.Д. Копыленко
Үөһээ Бүлүү, Харбалаах
