Бу күннэргэ республика дьахталларын XV съеһэ буола турар. Съезд секцияларга арахсан тус-туспа сирдэринэн, кыттааччылар үгүстэрэ ZOOM нөҥүө киирэн үлэлииллэр. Съезд иһинэн “Историческая память” диэн федеральнай партийнай проект тэрээьининэн “Достойная память” диэн төгүрүк остуол ыытылынна. Барыта 13 киьи тыл эттэ.
Съезд көрөр боппуруостара элбэх, тэрээһиннэрэ дириҥ, баай ис хоһоонноохтор. Мин федеральнай партийнай “Историческая память” проект Саха сиринээҕи общественнай тэрилтэтин ыҥырыытынан съезкэ ынырыллыбытым.
Съезд – үлэ. Ол курдук “Достойная память” диэн төгүрүк остуол тэрийиитигэр үлэлэстим. Модераторынан проект Общественнай советын председателэ Неустроева Саргылана Александровна уонна мин үлэлээтибит. Тэрээһиммитин проект координатора Ил Түмэн депутата Голомарева Елена Христофоровна эҕэрдэ тылынан арыйда. Сүрүн ыалдьыппыт федеральнай “Достойная память” благотворительнай фонд генеральнай директора Скрипкараш Анжела Илларионовна фонд сыалын, соругун уонна Саха сиригэр филиалын арыйыы наадатын туһунан кэпсээтэ. Эйэҕэс-сайаҕас, киһи өйүгэр тиийимтиэ тыллаах-өстөөх киһи буолан биэрдэ. Кини бу фондаҕа 13 сылын үлэлиир эбит. “Сүрдээх ыарахан, улахан үлэ. Аҕа дойду сэриитин суола-ииһэ барыта арыллыахтаах, чуолкайданыахтаах. Үлэ үксүгэр ветераннарынан бүтэн хаалар этэ. Билигин сыал-сорук сураҕа суох сүппүттэри, билиэҥҥэ түбэспиттэри, дьон ааттарын чуолкайдааһын, ханна тиийэ сэриилэспитин, бириэмэтин, ким наҕараадаҕа тиксэн баран ылбатаҕын, ол наҕараада билигин кини аймахтарыгар бэриллэрин ситиһии – барытын оннун булларыахха наадатын эттэ. Кинилэр үлэлэригэр Россия Оборонатын Министерствота эмиэ кыттыыны ылар эбит. Элбэх улахан тэрилтэлэр кыттар, спонсордааччы да элбэҕин туһунан кэпсээтэ. Анжела Илларионовна бу үлэҕэ оскуола оҕотун көмөтө кэмнэммэт улахан өҥөлөөҕүн бэлиэтиир. Оскуолалары үөрэтэн бу үлэҕэ киллэриэххэ наада. Ол оҕону патриотическай тыыҥҥа, өйгө-санааҕа иитиигэ сүрдээх улахан түмүгү биэрэр диэтэ. Химки куорат 8 -ыс оскуолатын үөрэнээччилэрэ ити боппуруоска үлэлэспиттэрэ ырааппытын, оскуолаларын иһинэн электроннай архив арыйбыттарын кэпсээтэ. Уонна Саха сирин оскуолалара кинилэри кытары онлайн үлэлэһиэхтэрэ сөбүн эттэ. Харчыттан иҥнэбит диэмэҥ, бастакы уочаракка үлэни туруоруҥ, үлэ түмүктээх буолуохтаах”- диэбитин сөпкө да этэр диэн бэлиэтэнним. Кини онлайн уроктары Оборона Министерствотын кытары ыытыахха сөп диир. Докуменнары сөргүтүү, хасыһыы элбэх тэрилтэни кытары сибээһи тутууну эрэйэр. Эһиги булбуккут, арыйбыккыт бэйэҕитигэр эрэ сытыа суохтаах. Биир сиргэ түмүллүөхтээх, мини информационнай сайтары арыйын бүтэһигэр федеральнай “Память народная” каталогка киириэхтээх, бу улахан информацияны түмэр үлэ түмүгэ буолар. Бииргэ түмсүүлээхтик биир сиртэн салайтаран үлэлиэхтээхпит диирин бары өйөөтүбүт.
Оборона Министерствотын Аҕа дойдуну көмүскээри өлбүттэри үйэтитии управлениетын начальнигын солбуйааччыта Таранов Андрей Леонидович ZOOM нөҥүө Москваттан кытынна. Кини эмиэ бары түмсэн үлэлиэхтээхпит диир. Хас биирдии кыра нэһилиэк да, архивтар да таһаарбыт «Книги памяти» үлэлэрэ барыта түмүллүөхтээх. Кылаабынайа былааннааһын. Өлбүттэри, сураҕа суох сүппүттэри, билиэҥҥэ түбэспиттэри чуолкайдыыр хайаан да наада диир. “Такие мероприятия сейчас особенно актуальны. Мы все в курсе того что творится на Украине. Видимо, где-то, что-то мы пропустили в воспитании подрастающего поколения”, – диэтэ. Ол эрэн кыайан-хотон эргиллибиттэр тустарынан эмиэ умнумуохха наада диэбитигэр, “Кырдьык да оннук. Мин нэһилиэкпиттэн хас да киһи ханна сэриилэспитин туоһулуур докумуона да суох, бэйэтэ үөрэҕэ суох буолан хамаанданан салайтаран сылдьыбыт, биир да фронт, дойду аатын билбэт дьон кэлбиттэр эбит этэ. Тыыннаах эргиллибиттэригэр махтал диэбит курдук”, – дии саныы олордум.
Москваттан өссө Федеральнай Общественнай палата чилиэнэ, региональнай “Поисковое движение России” Чеченскэй республикатааҕы отделын салайааччыта Иса Алхазурович Сардалов кытынна. Кини “Аҕыйах ахсааннаах норуоттар бэйэлэрин историяларын үөрэтэллэрэ кэрэхсэбиллээх. Россия поисковай үлэҕэ сообществотыгар тахсыаххытын наада. Опыт улахан, көмөлөһүөхпут”,- диэтэ.
Биһиги өттүбүтүттэн Үлэ уонна социальнай көмүскэл Министерствотын иһинэн үлэлиир республикатааҕы Ресурснай Центр “Победа” социальнай көмүскэл тэрийэр уонна социальнай проектары олоххо киллэрэр отделын сүрүннүүр специалиһа Васильева Наталия Ксенофонтовна бу хайысхаҕа киэҥ хабааннаах үлэ ыытылларын иһитиннэрдэ. Араас регионнары кытары сибээстэһэллэрин, Проегынан үлэлииллэрин, Российскай “Акт Памяти” хамсааһыҥҥа кыттан анал поисковой этэрээттэри тэрийэн Ржевка тиийэ баран үлэлээн кэлэллэрин кэпсээтэ, видеоматериаллары көрдөрдө. Бу хамсааһыҥҥа республикабытыттан сүүстэн тахса студент кыттан бойобуой Албан аат суолларынан баран үлэлээн кэлбиттэрин иһитиннэрдэ.
Сунтаар улууһуттан Оҕо айымньытын Киинин эбии үөрэхтээһиҥҥэ учуутала Лидочен Галина Николаевна “Сунтаар оройуона Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии 1941-1945 сс.” диэн теманан кытынна. Оскуолаларыгар 4 хайысхалаах виртуальнай музейдаахтарын, «Сайт поиска» үлэлэтэллэрин истэн сөхтүм. Оҕолор, эдэр ыччат ирдиир этэрээт тэриммиттэр. Сэрии тулаайахтарын үөрэппиттэр, чопчулаабыттар. Военизированнай акциялары тэрийэллэр, кинигэ таһаараллар эбит.
Таатта улууһун краеведтара эмиэ сүрдээх улахан үлэни ыыталларын истэн астынным. А.Е. Мординов аатынан Тааттатааҕы лицей директора Сивцева Изабелла Александровна “Таатта улууһугар поисковой үлэни тэрийии” диэн теманан кытынна. Кинилэр улуустарыттан Аҕа дойду сэриитигэр сураҕа суохтары көрдөөһүҥҥэ, сэрии кыттыылаахтарын чуолкайдааһыҥҥа 7 сылы быһа үлэлээн кэлбиттэрин кэпсээтэ. Тааттаттан Харитонова Федора Афанасьевна, улуус администрациятын организационнай отделын начальнига кытынна. Кини үлэ буолан баран ыарахаттардаах, ол курдук улуустарын сорох сирэ-уота оччолорго атын улууска киирсэн дьон олорбут, сэриигэ барбыт сирдэрэ бутуллан, аны сахалыы араспаанньаны сыыһа суруйууларыттан бутуур бөҕө тахсыбытын чуолкайдааһын элбэх эбит.
Национальнай архыыптан научно-справочнай аппарат начальнига Федоров Михаил Константинович, “Якутскайдааҕы военкомат Аҕа дойду сэриитин кэминээҕи докумуоннарын састааба уонна хараллыыта” диэн темаҕа тыл эттэ. Онно улуустар военкоматтарыттан киирбит докумуоннар архив ханнык фондатыгар, описька хараллан сыталларын кэпсээтэ. Сэриигэ ыҥырыллыбыттар, өлбүттэр уонна тыыннаах эргиллибиттэр тустарынан докумуоннар буолалларын туһунан сырдатта.
Республика Национальнай архыыбын информационнай отделын начальнига Сергеенко Екатерина Анатольевна эмиэ докумуоннары хайдах АИС ЭЛАР программанан көрдүөххэ сөбүн иһитиннэрдэ. Республика Национальнай Архивын үлэһиттэрэ поисковиктарга көмөлөһөргө бэлэмнэрин биллэрдилэр.
Манна диэн эттэххэ, Аҕа дойду сэриитэ бүтүөҕүттэн ыла сэрии толоонуттан эргиллибэтэхтэри көрдөөһүн, сэриигэ кыттыбыттары чуолкайдааһын үлэтэ күн бүгүнүгэр диэри, 76 сыл тухары, салҕанан бара турар. Билиҥҥи кэмҥэ үлэ технология көмөтүнэн биир курдук судургутуйар, ол эрэн ирдэбилэ уларыйан, дириҥээн биэрдэ. Баччааҥҥа диэри тус-туһунан, биирдии нэһилиэкпит, улууспут иһинэн эрэ үлэлиир эбит буоллахпытына билигин бары биир сиртэн салаллан, информацияны биир сиргэ түмэн үлэлиэхтээхпит. Оччоҕо үлэ хаамыыта да түргэтиэ, барыта кыаллан, орун-оннун булан иһиэ. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!
Тэрээһиммит түмүгүнэн, “Достойная память” диэн республикатааҕы благотворительнай фонд Саха сиринээҕи салаата аһылынна, салайааччытынан Неустроева Саргылана Александровна талылынна. Бу ыйга саҥа оргкомитет бигэргэнэн бастакы былаанныыр, сүрүннүүр мунньаҕын ыытара күүтүллэр.
Копыленко С.Д.,
“Историческая память” федеральнай партийнай проект
Саха сиринээҕи салаатын сэбиэтин чилиэнэ