Алексей Федотович Бояров
(1896 – 1942)

Саха сиригэр Автономияны олохтоспут, төрүт олохтоохтор доруобуйаларын бөҕөргөтүүгэ, үөрэҕи-сырдыгы тарҕатыыга үгүс үтүө суолу-ииһи хаалларбыт общественнай-политическай деятель.

Бу күннэргэ П.А.Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннас түмэлигэр «Норуоттан тахсыбыт чулуу дьон» («Избранные народом») быыстапкаҕа саҥа эбии экспозициялар оҥоһуллаллар. Сүүс сыл анараа өттүгэр алааһынан бытанан олорор аҕыйах ахсааннаах норуоттан чахчы да чаҕылхайдара тыыллан-хабыллан, буһан-хатан, саҥа олохтонор «дирбиэн-дарбаан күннэргэ» быһаччы кыттыһан, уот сиэмэни ыһан тахсыбыттара. Кинилэр ортолоругар Таатта 1 Игидэйин сэмэй уола Алексей Бояров баара.

Алексей Федотович Бояров – саха норуотугар культура уонна үөрэх биир биллиилээх деятелин быһыытынан ааттанар. Дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт уол үөрэнэр кыаҕа суоҕа. 1909 с. күһүөрү кинилэр дьиэлэригэр Сергей Николаевич Мержевич судаарыскай таарыйар. 12 саастаах уолу бэлиэтии көрөн Хайахсыт билиҥҥитэ Арыылаах церковнай-приходской оскуолатыгар үөрэнэ кэл диэн ыҥырар. 1913 сыллаахха С.Н.Мержевич билиигэ-көрүүгэ тардыһар, чаҕылхайдык үөрэнэр уолу таба көрөн, өйөөн Дьокуускай куоракка бэйэтин кытта 2 кылаастаах оскуолаҕа илдьэ баран үөрэттэрбитэ. Оччолорго алаастарыттан ыраах тэлэһийбэт, ол эрээри си дьүгээр ыраахтан сонуннары хам хаадьаа истэр ийэлээх, аҕата: «Оҕобут үөрэхтээх буоллаҕына саллаакка ылыахтара суоҕа дуо», – диэн ыйытан, сөптөөх эппиэти ылан баран биирдэ ыыппыттара.
Өлөксөй оскуоланы 1916 с. ситиһиилээхтик бүтэрэн салгыы үөрэнэр баҕалааҕын билэн, төрөөбүт нэһилиэгин дьоно 30 солкуобай харчынан көмөлөспүттэрэ. Ол туһунан «Саха боппуруостара» диэн 1916 с. ахсынньы 25 күнүнээҕи сыһыарыы лииһигэр «1 Игидэй нэһилиэгэ. Таатта улууһа» диэҥҥэ суруллубут: «1 Игидэй нэһилиэгин олохтоохторо, бэйэлэрин нэһилиэктэрин киһитэ, Иркутскайдааҕы учительскай семинарияҕа үөрэнэ киирбит Алексей Бояров көмөҕө наадыйарын быйыл ахсынньыга билэннэр, 30 солкуобайы хомуйдулар уонна киниэхэ ыыттылар», – диэн. Онон эдэр киһи иннигэр үөрэх-билии төрдө буолар суол тыргыллыбыта. Кини Иркутскай куорат учительскэй семинариятыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэр кэмигэр элбэҕи билбитэ, литературнай үлэҕэ тардыллыбыта, үөрэнээччилэр союзтарын чилиэнигэр киирэр, Союз комитетын секретарынан үлэлиир. Саха бастакы революционердарын кытта билсиһэр, ол иһигэр баара С.В.Васильев. Кинини кытта ыкса доҕордоһор, кини түрмэҕэ киирбитин да кэннэ сибээһи быспатаҕа дойдуга туох буола турарын суругунан биллэрбитэ.
1919 с. үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар кэлэр. Ол кэлэн хоту уһук дойдуга сырдыгы, үөрэҕи тарҕата Майскай волоска тунгустарга учууталлыы барар. Онно тиийэн саҥа оскуоланы тэрийэн бастаан утаа 12 оҕону үөрэтэр уонна кинилэргэ мөссүйүөн (интернат) астарар. Алексей Федотович кыра омуктар оҕолоро үөрэниилэригэр бастакы сайдыы оҥкулун уурсубут дьоннортон биир бастакылара буолар. 1920 с. Саха сирин Губревкома А.Ф.Бояровы оскуолаҕа учууталлыырын, сэбиэдиссэйдиирин таһынан Уус Маайа волостааҕы ревкомун председателинэн аныыр. Волревком дьадаҥы эбэҥкилэри атыыһыттар, баайдар батталларыттан быыһыырга хабалаттан таһаарарга ураты күүстээх үлэни ыыппыта. Ол туһунан ССКП Саха сиринээҕи Обкомун архыыбыгар оччотооҕуга сэбиэскэй-партийнай үлэһит Н.В.Васильев: «Саха сиригэр гражданскай сэрии бастакы страницалара» диэн ахтыыта хараллан сытар. Онно холобура маннык суруллар: «Ол курдук Уус Майа волревкомун председателэ Бояров бэйэтин бирикээһинэн тоҥустар атыыһыт Юсуп Галибаровка иэстэрин 1912 сыллаахха, соччо ситимнээхтик ыытыллыбатах, бухгалтерия кинигэлэрин, биир мөлүйүөн кыһыл көмүс солкуобайдааҕы сотон кэбиспитэ. Тоҥустар съездтэрэ ити дьаһалы эҕэрдэлээбитэ, ол гынан баран сорохторо дьиибэргээбиттэрэ, эбэтэр ити кинилэргэ ханнык эрэ сонун этэ», – диэн. Бу курдук көлөһүннүүр кылаастар батталларын, атаҕастабылларын саралыы тардан үлэлээн биир өйгө-санааҕа түмпүтэ.
А.Ф.Бояров 1921 с. муус устар ыйга Чурапчыга буолбут уон улуус конференциятын тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ этэ. 1921 с. П.А.Ойуунускай, С.Ф.Гоголев мэктиэлээһиннэринэн кандидатскай ыстааһа суох быһа партия чилиэнинэн ылбыттара. Ити сыл кини Таатта улууһугар Чөркөөх 7 кылаастаах оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Бу дьыл ахсынньы бүтэһигэр Саха сирин илин өттүттэн үрүҥ баанда ыга анньан киирэн иһэр кэмэ этэ. Ону кини ахтыытыгар: «Учууталлыыр үлэбин Саха сиригэр үрүҥ бастаанньаһыттар хамсааһыннарын долгуна дэлби тэбэн тахсыбытыгар партийнай диссипилиинэ быһыытынан хаалларарга тиийбитим», – диэн.
Григорий Семенович Тарскай «Олох Туйгуна» диэн ыстатыйатыгар Алексей Федотовиһы маннык суруйбута: «Олус үтүө майгылаах, эйэҕэс иэйиилээх, туохтан да мунчааран, санаатын санньытан төбөтүн төнкөччү туттубат киһи этэ. Кини үлэтигэр тугу эмэ ситистэҕинэ, санаата көтөҕүллэн, үөрэн-көтөн туран: «Дьэ, дуо, биһиги олох туйгуннара буоллахпыт!», – диэн балачча улаханнык тыл ыһыктарын өйдүүбүн. Кини убайбын ыкса билэрэ дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник сырдаппыта.
Алексей Федотович 1927 сыл сэтинньититтэн 1929 сыл ортотугар диэри Москваҕа үөрэнэр бириэмэтигэр бэйэтин хаан-уруу дьыалатын – өрөспүүбүлүкэҕэ норуот үөрэҕириитин кытта сибээһин кыратык да быспатаҕа. Кини Саха сиригэр образцовай оскуолалар баар буолууларыгар күүскэ баҕарар эбит. Москваттан үөрэнэн кэлэн баран салгыы наркомунан үлэлээбитинэн барар. Кини салайар наркомата, партия ыйыыларын толорон, культурнай революцияны дириҥэтэн улахан кэскиллээх үлэни ыыппыта. 1927 – 1928 сыллаах үөрэх дьылыгар өрөспүүбүлүкэ оскуолаларыгар 10 тыһ. оҕо үөрэммит буоллаҕына, 1930 – 1931 с. үөрэх дьылыгар оскуолаҕа киирэр саастаах оҕолор 45,7%, эбэтэр 20170 оҕо үөрэнэрэ. Онтон 1924 – 1928 сс өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 2656 киһи үөрэҕэ суоҕун суох гыммыт буоллаҕына, ити кэннинээҕи түөрт сыл устатыгар 58 тыґ. киһи үөрэммитэ. Партия обкомун 1931 сыл муус устардааҕы пленума 1930 – 1931 с. үөрэх дьылыгар бары бүттүүн начальнай үөрэхтээһини олохтооһуҥҥа уонна үөрэҕэ суохтары үөрэтиигэ, партия 16-с съеһин уонна Киин Комитет уураахтарын толорууга балайда ситиһиилэр баалларын бэлиэтээбитэ.

Саха сиригэр ленинскэй национальнай политиканы олоххо киллэрии биир улахан үлэтинэн олохтоохторго төрөөбүт тылынан үөрэтиини тэрийии буолбута. Ити соругу быһаарыыга наука төрүттэрин сахалыы тылынан үөрэтиини тэрийии буолбута. Ити соругу быһаарыыга 1924 сыл ыам ыйыгар наркомат иһинэн тэриллибит литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйа үлэтэ улахан суолталаммыта. А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй литературнай-тылбаастыыр хамыыһыйа састаабыттан А.Ф.Бояровы кытта ордук аахсара, мөккүөрдээх буолуо диир айымньылара Бояров баарына ырытыллалларын астынара. Ол кини Алексей Федотович саха тылыгар, литературатыгар улахан дьоҕурдааҕынан, кыахтааҕынан ааҕарыттан этэ. Игидэй олохтооҕо, аймаҕа Ф.В.Боярова-Заболоцкая ахтыытыгар: «Убайым Алексей Федотович өссө биир баҕатынан буолара саха норуотун фольклора сүппэккэ-оспокко сурукка киирэн үйэтийэригэр. Кини уһук хоту сириттэн ыла элбэх номоҕу, тойугу олоҥхону А.Е.Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй курдук хомуйбута. Ол хомуйбут айымньылара билигин да архыыпка хараллан сыталлар», – диэн ахтыытыгар суруйбут.
Ол курдук А.Ф.Бояров саха советскай литературатын туһугар муҥура суох кыһанарын көрдөрөр биир бэлиэнэн революция буревестнига М.Горькайга сахалартан биир бастакынан Петр Черныхтыын сылдьыбыта туоһулуур. Ол туһунан «Максим Горькай уонна саха литературата» диэн ыстатыйаны суруйбута.

Кини олоҕор биир умнуллубат түгэннэриттэн биирдэстэринэн 1924 сыллаахха тохсуннуга Улуу сирдьит В.И.Ленин тиһэх суолугар атаарыыга сылдьыыта буолар. Саха сирин үлэһиттэрин ааттарыттан венок ууруутугар кыттыбыта. В.И.Ленины көмүүгэ кыттар делегацияны М.К.Аммосов салайбыт, делегация састаабыгар П.А.Ойуунускай, С.Н.Донской 11, С.Ф.Гоголев, Н.С.Варфоломеев бааллара.
Ф.Бояров кэлин Уус Алдан, онтон Алдан райисполкомнарын председателлэринэн үлэлии сылдьан, үөрэх уонна культура сайдыыларын боппуруостарыгар кыһамньытын мөлтөппүт этэ. Кини 1923 сыллаахтан 1931 сыллаахха диэри Саха Киин Ситэриилээх Комитетын чилиэнинэн 5 төгүл, партия обкомун састаабыгар эмиэ 5 төгүл быыбардаммыта.
1936 сыллаахха от ыйыттан Алексей Федотович научнай библиотекаҕа (билиҥҥинэн Национальнай, -авт.) учуонай сэкэрэтээринэн үлэлээбитэ. Кини бэйэтин научнай үлэтин салҕаабыта, саха фольклоругар, хоту кыра норуоттар олохторугар, культураларыгар, литература, искусство боппуруостарыгар элбэх научнай үлэлээҕэ.

Төрөөбүт норуота сайдарын, саҥа олоххо чиҥник үктэнэрин турууласпыт Алексей Федотович Бояровы репрессия дэгиэ тыҥыраҕа тумнубатаҕа. Кинини 1938 сыллаахха тохсунньу 17 күнүгэр тутан хаайбыттара. СССР НКВД оһуобай мунньаҕынан 8 сылга хаайыыга ууруллубута. 1942 сыллаахха алтынньы 20 күнүгэр Эһэ Хайа лааҕырыгар 45 сааһыгар, этэргэ дылы күөгэйэр күнүгэр сылдьан өлбүтэ.
1956 сыллаахха от ыйын 10 күнүгэр Алексей Федотович үтүө аата ыраастанан норуотугар, төрөөбүт алааһыгар хаттаан эргиллибитэ.

Бэлэмнээтэ С.ХАЛГАЕВА
Хаартыскаларга: Норуоттан тахсыбыт А.Ф.Бояров; П.А.Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннас түмэлин үлэһиттэрэ (хаҥастан уҥа) Д.Ф.Кириллина, М.Е.Барахова уонна О.В.Жерготова саҥа быыстапканы туруораллар.

Туһаныллыбыт литература: 1. «Дьон дьолун туһугар», 1979, авт. Н.Яковлев.
2. «Олох туйгуна», Г.Тарскай, «Кыым» хаһыат, 1967 сыл, сэтинньи 16 күнэ.