Платон Алексеевич айар тыл илбиһигэр ылларбыт киһи национальнай бэчээт сайдарыгар улахан кыһамньытын уурбута. Ол курдук 1921 – 1922 сылларга Ойуунускай Махсыым Аммосовы кытта Иркутскай куораттан типографияҕа бэчээттиир тэриллэрин, хаһыат кумааҕытын аҕалтарбыттара, Петроград куоракка сахалыы шрибы куттарар боппуруостары быһаарбыттара.

Сурук-бичик эйгэтигэр Былатыан хаһааҥҥыттан сыстыбытай?   1914 сыл. Эдэр Платон Слепцов «Юность» куруһуок актыыбынай кыттыылааҕа. Куруһуок чилиэннэрэ илиинэн суруйан «Юность» диэн ааттаах сурунаалы таһаараллара. Бу сурунаал 5-с нүөмэригэр «Слово о жизни демократов и аристократов» диэн ыстатыйаны нууччалыы суруйбута  тахсыбыт. Онно оҕотук Ойуунускай бу курдук суруйар: «Дьадаҥы киһи, ыраахтаҕы суолун төлөөбөтөҕүнэ, кини ынаҕын дуу, оҕуһун дуу былдьаан, үүрэн барыахтара. Кини күүгэн мөлтөх күүһүн кыһалҕа булгурутуоҕа. Кини оҕолоро кулут буолан барыахтара уонна эмиэ, аҕаларын курдук өлүөхтэрэ… Баайдар буоллахтарына, дьадаҥылары хоргуйан өлөртөн быыһыахтарын  кэриэтин, «Эһиги сүөһүлэргит!» диэн үөҕүөхтэрэ уонна дьиэлэрин ааныттан ураҕаһынан үүрэн ыытыахтара…. Суох, бырааттаар, бу курдук олорор сатаммат! Бу –аад олоҕо. Онон бырааттаргытын кыратык эмэтик даҕаны аһыныҥ даа…!».  Иккис тахсыыта Емельян Ярославскай «Холбоһуҥ!» ыстатыйатын сахалыы тылбаастаабыта уонна «Үлэһит ырыата» хоһооно листовка быһыытынан тарҕатыллыбыттара.

Ойуунускай Сэбиэскэй былаас олохтоммут бастакы сылларыгар бэчээти тэрийиигэ улахан үлэни ыыппытын туһунан сахалыы бэчээт историятын чинчийээччилэр бары бэлиэтииллэр. Ол курдук профессор Олег Дмитриевич Якимов «Манчаары» хаһыат саха национальнай бэчээтин историятыгар улахан миэстэни ыларын тоһоҕолоон суруйар. Кини бэлиэтээбитинэн: «Манчаары» хаһыаты РКП(б) губбюротун сахалыы секцията таһаарар этэ, онон сахалыы тылынан тахсыбыт бастакы уобаластааҕы хаһыат диэн ылыныахха сөп», – диэн этэр. Салгыы кини: «Ойуунускай үрдүк таһымнаах айар личность этэ. Кини хаһыат ҥөҥүө уопсай маассаҕа суруйар ыҥырыылара өрөбөлүүссүйэ поэзиятын курдук иһиллэллэрэ. Сэбиэскэй олоҕу олохтооһун будулҕаннаах, дирбиэннээх күннэригэр бэчээт нөҥүө дьоҥҥо тахсара. Бэчээт –кини политическай сэбэ сэбиргэлэ, норуоту кытары биир тылынан кэпсэтэр, тута эппиэти биэрэр трибуната этэ. Ойуунускай хаһыакка суруйбут публицистикатын уратыта – ойуу-тыл кырааската, күүһэ, тылы сөпкө билии, туттуу. Бу суруналыыстыка маастарыстыбата, ааҕааччылары кытары аһаҕас, кырдьыктаах кэпсэтии, кинилэр итэҕэллэрин ылыы. Бу үрдүкү суруналыыстыка оскуолатын маатарыстыбата буолар диэн сыаналыыбын».
Былатыан Ойуунускай олохтоох бэчээт сайдыытын: «Норуот, бэйэтин төрөөбүт тылынан ааҕар, суруйар эрэ буолбакка, кини бу тылынан киэҥник-куоҥнук толкуйдуур уонна художественнай өттүнэн айар-тутар буолуохтаах», – диэн этэр.

«Былатыан Ойуунускай – саха советскай уус-уран литературатын төрүттээччинэн ааттанар. Саҥа кэм литературатын аан бастакы строкалара кини илиитинэн суруллубуттара . Кини литература бары жанрдарыгар – поэзияҕа, прозаҕа, драматургияҕа, кириитикэҕэ, литературоведениеҕа суруйбут үрдүк талааннаах айымньылара ити литература үөскүүр бөҕө акылаата буолбуттара, кини инникитин сайдар тосхолун ыйбыта диэн С.П.Данилов «П.А.Ойуунускай – саха норуотун улуу уола» диэн ыстатыйатыгар суруйар.

Сахалыы тылынан тахсар хаһыаты таһаарыы туһунан сорук 1921 сыл бэс ыйыгар ыытыллыбыт күбүөрүнүтээҕи партийнай мунньах кэмигэр ылыллыбыта. Бу мунньахха Сэбиэскэй государство национальнай политикатын туһунан РКП(б) онус съеһигэр ылыныллыбыт быһаарыыларын толорууга аналлаах мунньах этэ. Бу сыл ахсынньы 28 күнүгэр «Манчаары» хаһыат бастакы нүөмэрэ 500 тираһынан тахсыбыта. Бу кэмҥэ Ойуунускай Саха сирин ревкомун педседателинэн үлэлиирэ. Хаһыат тахсарын тус редактор илии баттаабакка «хаһыаты көрөөччүлэр» диэн илии баттаммыт. Ол аата хаһыаты хас да киһи көрөн таһаарбыт. «Манчаары» хаһыат кэмиттэн кэмигэр тахсара. Оччолорго тирээн кэлбит боппуруостары сырдатыыга туһуламмыт. 1923 сыллаахха «Манчаары» хаһыат «Кыым» аатынан тахсар буолбута.

Георгий Лебедев 1971 сыллаахха от ыйын 23 күнүгэр «Кыым» хаһыакка тахсыбыт ахтыытыгар олоҕурдахха, Платон Ойуунускай «Манчаары» хаһыат бастакы тахсар нүөмэрин бэйэтэ иилээбит-саҕалаабыт. Ол инниттэн командировкаттан эрдэ кэлэн «Автономия» ыстатыйаны, «Үгэ кэпсээнэ» айымньытын таһаарбыт.

Сахалыы тылынан тахсыбыт бастакы хаһыат Саха сирин оччотооҕу политическай уонна культурнай олоххо улахан событиенан буолбута. 1907 – 1908 сылларга «Якутский край» уонна «Якутская жизнь» хаһыаттарга «Саха дойдута» уонна «Саха олоҕо» сыһыарыы быһыытынан тахсыбыттара. Онон сахалыы тыллаах «Манчаары» хаһыат оччотооҕу интеллигенция сахалыы тылынан тахсар хаһыаттаах буолууларын, ол аата ыра санааларын толорбута. Ойуунускай уонна кини соратниктара өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи интеллигенция «Манчаары» түмсүүтүн аатын хаһыакка уонна обществоҕа хаттаан таһаарбыттара.

Бастакы хаһыаты таһаарыыга Былатыан Ойуунускай кимиэхэ эрэнэр эбитий диэн ыйытыыга, бэйэтин биир санаалаах соратниктарыгар Исидор Никифорович Бараховка, Алексей Федотович Бояровка, оччотооҕу айар-тутар эйгэҕэ биллэр биир дойдулааҕар, ытыктыыр киһитигэр, кэлин саха үс реалист суруйааччытынан ааттаммыт Анемподист Иванович Софронов-Алампаҕа. Алампа 1921- 1922 сылларга Саха сиригэр партия күбүөрүнүтээҕи комитетын органын быһыытынан тахса сылдьыбыт «Манчаары» хаһыакка редакция чилиэнинэн уонна эппиэттиир сэкэрэтээринэн, онто кэлин эппиэттиир редакторынан үлэлээбит.

Былатыан Ойуунускай «Уус уран тыл эдэр үлэһиттэрин бөлөхтөрүн соруктара» » диэн суруйуутугар: «Ханнык да тиэмэҕэ биир сүрүн санаа (идея) баар буолуохтаах: олоххо баартан суруйар буоллаххына эн маны фотография курдук устума, эн кинини бэйэҥ идеяҕынан сырдатан, уус уран айымньы күүһүнэн льүһүннээн көрдөр. Идеятын, санааҕын толору суруй, толору тэнит, форманан хааччахтаама, идеяны дьүһүннээбэт форма наадата суох, идеяны көрдөрөөрү форма оҥоһуллар, идеяны тыыннаах дьүһүннүүргэ», – диэн. Бу эппит тыллара билиҥҥи да суруналыыстарга, айар идэлээх дьоҥҥо лоп курдук туһаайыллар.

Бэлэмнээтэ Светлана ХАЛГАЕВА