Внутренность бревенчатой урасы. Рисунок И.В. Попова

Таатта.   Чөркөөх музейыгар муус устар ыйтан саҕалаан  1977с. Алексеевскай оройуон промкомбинатын (сал Бурнашев И.И.) үлэhиттэринэн Куруйа сайылыктан көhөрүллэн киллэриллибит  мас ураhа – бабаарына өрөмүөнэ ыытылла турар.  Биллэрин курдук,  былырыын  Саха θрөспүүбүлүкэтин  Ил Дархана Айсен Николаев дьиэ кэргэнэ  музей биир сэдэх тутуутун – үктээhин миэлиҥсэтин «Сохраним памятники» акция чэрчитинэн өрөмүөннээн киэҥ сэҥээриини ылбыттара.  Онтон быйыл бу  үтүө үгэhи РФ налоговай инспекциятын Саха сиринээҕи салаатын  үлэhиттэрэ  (сал. Федорова А.А. )  салгыыллар, кинилэр хомуйбут  үптэринэн-харчыларынан  эмиэ олус сэдэх тутуулаах  мас ураhаны  «Уран-Дизайн» студия (сал. Яроев В.В.)  тустаах  биригээдэтэ (сал. Дедюкин Ю.С.)   көтүрэн  эмэҕирбит өртүн ылҕаан хаалларар,   быыhыгар саҥа маhы ыпсаран киллэрэр мындыр тутуу үлэтин үгэнигэр сылдьаллар.

Саха  норуотун былыргы олоҕун кэрэhэлээн кэпсиир сэдэх тутуу өрөмүөнун Саха θрөспүүбүлүкэтин  бары налоговай үлэhиттэрэ быйыл  тэрилтэлэрин  үбүлүөйдээх кэрэ кэмигэр анаан  ыыталлара  бүтүн Россия үрдүнэн үтүө холобур буолар.

 Мантан салгыы  сэдэх тутуулаах «1867» диэн ытык бэлиэ охсуулаах мас ураhа  туhунан олохтоох матырыйаалларга олоҕуран сырдатарга сананным:

Куруйа сайылык диэн I Дьохсоҕон сирэ Амыдайтан соҕуруу силбэhэ сытар, көстөр көрүҥүнэн быдан кэҥэс гынан баран, айылҕатынан, сиринэн-уотунан кураҕас эйгээриччи нэлэмэн киэҥ, атын алаастары  кытта утум-ситим  сиэттиhэ ситимнэhэн баран иhэр.

Куруйа  Сайылык былыр-былыргыттан Сонтой Баҕаччах саҕаттан баай Сиипсэптэр сайылыктара буолан үс аҥар үйэ кэм устатыгар турбут.  Кэлин ХIХ үйэ иккис аҥарыгар баай Сиипсэптэр инилэрэ Сивцев Максим Гаврильевич диэн, сылгылыын-ынахтыын холбоон 500-чэкэ сүөhүлээх, дуулаҕа баай киhи сайылыктанан олорбута эбитэ үhү. Кини сааhын ситэн баран, I Дьохсоҕон аатырар Вонифатий  Харлампьевич  Слепцов  бииргэ төрөөбүт эдьиийин Боччуо Бороскуобуйа диэн аатырбыт күүстээх, нуучча аҥардаах, бааhынай көрүҥнээх,  бөдөҥ-садаҥ дьахтары ойох ылан ыал буолан олорбуттар эбит.  Бу алаас соҕуруу тумуллаан киирэр намыhах халдьаайы уhугар аҕата дуу,  эhэтэ дуу туттаран хаалларбыт хас да нуучча,  саха дьиэлэрдээх,  аҕыс кырыылаах мас бабаарына ураhалаах,  олору тула элбэх күрүө-хаhаа тутуулардаах, тас көрүҥүнэн да көрдөххө улахан дуулаҕа баай-дуол диэх курдук, аарыгыран аҕай  олорон ааспыттара үhү.  Бу дьон бэрт элбэх чаҕар, кулут-хамначчыт дьоннорун таhынан Дабыкыс Сэмэн – Семен Ермолаевич Габышев, Тоттук Уйбаан – Иван Александрович Аянитов диэн ырааҕынан-чугаhынан аатырбыт, аҥардыы күүстээх дуулаҕа дьоннору тутан үлэлэтэн-хамсатан олорбуттара үhү.

Тутуулартан бу билигин биhиги кэммитигэр диэри ордон хаалбыт эбит  1860 сыллаахха тутуллубут аҕыс кырыылаах улахан, аарыма мас бабаарына-ураhа. Ол ордон хаалбытын 1977 сыллаахха биhиги биир улуу убайбыт Суорун Омоллоон аhаҕас халлаан анныгар тэрийбит Чөркөөхтөөҕү музейыгар көhөртөрөн киллэртэрэн, музей биир саамай бастыҥ экспозициятын быhыытынан  туруортарбытын музейы көрөөччүлэр киэҥ араҥалара сөҕөн, сөбүлээн, биhирээн көрөллөр.

Сонтой Баҕаччах хааннара…  олоҥхо

…Үрүҥ Аар тойон ыйааҕынан

Дьылҕа Хаан оҥоһуутунан

Куруйа сайылык диэн ааттаах

Унаар тунаар буруону

Кыырай халлааҥҥа субуруппут

Сыспай сиэллээҕи

Сыһыы толоон аайытын сыһыппыт.

Хороҕор муостааҕы

Тоҕуорутан тохтоппут

Икки атахтаах соһуйуон иһин

Ойуулаан мандардаан

Аҕыс кырыылаах

Бабаарына- ураһаны

Туттаран

Күннээн күөнэхтээн

Һай-һат дэһэн

Хас эмэ үйэни уҥуордаан

Ааттара суоллара

Орто дойдунан кыырайбыт

Суон сурахтара

Үөһэ дойдунан сураҕырбыт

Сиэллээх Сэппэртэн сыдьааннаах

Сиэллээхтэр дэммит

Сонтой Баҕаччах удьуордара

Үүтүмсэх Киргиэлэй ыччаттара

Атаҕа суох Миисэни ааттатар

Ньыкка Сиибсэп  баай дуо дэттэрэн

Тиэрэ таралыйан

Сыалаах эти быллаҥнаппыт

Уохтаах кымыһы ыймахтаабыт

Үрүҥ үүтү

Күүгэннирэ сүүрүгүрдүбүт

Тарга сөтүөлээбит

Сирэ уота дойдута

Аатырыан аатыран

Кэнэҕэски ыччакка

Иһиллиэн иһиллэн

Суон сураҕа кэпсэнэн

Олоҥхоһут оҕонньор

Көмүлүөк оһох иннигэр оллоонноон олорон

Уһуннук үйэлэргэ

Олоҥхолуо турдаҕа…

…. Олоҥхо тылынан кэпсээтэ сэдэх тутууну туттарбыт өбүгэ ыччата Акулина Егасова- Дьохсоҕон Кыыһа.  14.11.2017 сыл. Таатта

Куруйа сайылыкка мас ураhа көстүүтэ.  Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон түһэрбит хаартыската.

Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн бу бабаарынаны, билигин Боробул бөhүөлэгэр олорор Мочкиннар өбүгэлэрэ туттарбыта үhү. Оттон манна турбут атын тутуутун, нуучча дьиэлэрин эрдэ холкуостааhын саҕана биллибэт сиргэ көhөрөн ылбыттар. Бу дьиэ хаhаайына Максим Гаврильевич Сивцев, саас ортотун ааhан иhэн, эрдэ олохтон туораабыт. Хаста да оҕоломмуттар да, биир да инчэҕэй эттээҕи туура тутан хаалбатахтар. Инньэ гынан арыый сааhырыыларын саҕана Ньукулай Сиипсэп диэн аймаҕа, быраата киhититтэн Ньыыкка диэн уолу иитэннэр, оҕо гыммыттар. Ол уоллара кэлин ийэтэ-аҕата хаалларбыт баайдарынан күннээн-хааннаан,  байан-тайан олордоҕуна, 1930 сыллаахха Сэбиэскэй былаас обургу, атын элбэх Таатта баайдарын кытта, кулаак оҥороннор туох баар баайын-дуолун былдьаан ыланнар, туордааннар ый ыhыаҕа оҥорбуттар сурахтааҕа.

Ииппит ийэтэ Боччуо Бороскуобуйа дьахтарга улахан кыанар, күүстээх эрээри, биир да ыhыахтарга күүhүн көрдөрбөккө, оонньообокко бэйэтин кытары илдьэ бараахтаабыта үhү. Ол да буоллар дойдутун сорох кырдьаҕастара кэпсииллэринэн баардаах баара батарбакка, син кыра кыратык күүhүн сорох соҕус түгэннэргэ туттарын ыкса ыаллара бэркэ кистээн, саhан көрбүттэрин хас да түгэннэри кэпсээн оҥостубуттара, кэлин уос номоҕор кубулуйан хаалбыт эбит.  Биирдэ көмөлөhөөччүлэргэ сылгы эҥийэтигэр кыайан киллэрбэтэх өhөс биэлэрин сиэллээх кутуругуттан сөрүү тардан, адьас торбоhу соhор курдук, кэнниттэн дьулуруччу анньан киллэрбит. Иккис түгэҥҥэ боччуо Бороскуобуйа биирдэ биэтин ыы олордоҕуна, Дьокуускай уокурук уон улууhун бөҕөстөрүн барытын кэрийэ сылдьан тустан тэҥнээҕин булбатах, аатырар Бөҕө Ньукулааскы диэн Баайаҕа олохтоох киhи саас муус устар ый саҕана  кинилэргэ аат ааттаан тиийбит. Атын саҥардыы сэргэҕэ баайан тэлгэhэҕэ киирэн эрдэҕинэ дьиэттэн биир нууччалыы хааннаах бөп-бөдөҥ, эдэр дьахтар тахсан: «Дьахтар үрдүбэр түhүө диэн сэрэммэккэ, күүппэккэ иhэн, соhуйан хаста да кэннибинэн тэмэрийтэлээн ылбытым», – диирэ үhү. Оччолорго кини арыыйда сорсуйа быhыытыйбыт, саас ортолоох киhи эбитэ үhү. Ити курдук,  кырдьаҕастар Боччуо Бороскуобуйа күүhүн көрдөрбүт үс түгэнин кэпсииллэр этэ.

Кинилэр Ытык Күөл Улахан сайылыгын таhыттан саҕалаан тахсар Дьүлэй Наммаратыттан көс алта биэрэстэлээх Маралаах диэн сиргэ өр сылларга кыстыктанан олорбуттар. Ол сир билигин Махсыым Маралааҕа диэн ааттанар. Кыстыктарыттан илин диэки чугас, сыыр анныгар Дьыбаҕы диэн күөлгэ ойбоннонон олорбуттар. Билигин ол сири хабырыйа Дьүлэйтэн Ытык Күөлгэ кэлэр суол ааhар. Кинилэр олорон ааспыт өтөхтөрүн бэлиэтиир 2 эрэ сэргэ ордон тураллар. Онно былыр кинилэр бэйэлэрэ күннээн-күөнэхтээн олороллорун саҕана элбэх дьиэ-уот, күрүө-хаhаа, сылгы эҥийэтэ эҥин тутуулартан билигин туох да суох, дьөрү төҥүргэстэрэ да ордубатах. Хата ол оннугар олорбут кыстыктарын арҕаа өттүгэр, бу кэнники уонча сыллааҕыга диэри, балайда улахан булгунньахха маарыныыр томтор ынах киитэ буоларын билэннэр ытык күөллэр аҕыс-сэттэ сыл устатыгар, оҕуруот аhа олордоору, хас эмэ уонунан дуу, сүүскэ тиийэ массыынананы таhан суох оҥорбуттара.

Θрөмүөннэнэ турар Мас ураhа, бабаарына  2020 с. бэс ыйын 1 к.  көстүүтэ.    И.Жерготова түһэрбит хаартыскалара.

Туhаныллыбыт литература:

• Е.Д. Андросов, Е.Ф. Кузьмина. Таатта ытык-бэлиэ сирдэрэ. Дьокуускай, 2007. С. 98-100.
• Сонтой Баҕаччах хааннара… олоҥхо.  Олоҥхо тылынан кэпсээтим ыччаттара Егасова Акулина Михайловна-Дьохсоҕон Кыыһа 14.11.2017 сыл. Таатта.
• И.В. Попов. Внутренность бревенчатой урасы.

Ыстатыйаны бэлэмнээтэ

Чөркөөх музейын специалиhа

  Изабелла Жерготова