50 сыл анараа өттүгэр, Сэбиэскэй былаас күүһэ-уоҕа муҥуутаан, тас дойдулары кытары сыһыана тупсан турар кэмигэр БАМ тимир суолун тутуута саҕаламмыта. Дьиҥэ бу Байкало-Амурскай магистраль 1932 сылтан ГУЛАГ хаайыылаахтарын күүстэрин туһанан үлэтэ саҕаламмыт. Ол эрэн сэрии ыар сыллара саҕаланан тохтотуллубут. Эбиитин сэрии сэбин оҥорорго тимир тиийбэт буолан рельсаларын көтүрэн ылан тимири уһаарар собуоттарга тиэйэн илдьибиттэр. Дьэ, ол кэннэ 1974 сылга техническэй бырайыактара саҥардыллан салгыы тутуута саҕаламмыт. Манна сүрүн үлэтэ оччотооҕу комсомолларга сүктэриллибитэ. СССР араас муннуктарыттан ырыа-тойук аргыстаах, инникигэ эрэллээх, эрчимнээх эдэркээн уолаттар, кыргыттар комсомольскай путевканы туппутунан ыарахантан толлубакка, тоҥортон-хатартан чаҕыйбакка суола-ииһэ суох тымныы Сибиир халыҥ тыатыгар барбыттара. Ойууру солоон, мастарын санныларыгар сүгэн, түһэр сирдэрин, дьиэлэрин-уоттарын бэйэлэрэ оҥостон, этэргэ дылы сыгынньах илиилэринэн үлэлээн-хамсаан барбыттара.
Уопсайа 1974 сылтан 1982 сылга диэри комсомольскай путевканан 45 тыһыынча ыччат үлэлээн-хамсаан ааспыттара. Ону таһынан араас специалистар, Сэбиэскэй армия кэккэтигэр сулууспалыы сылдьар уолаттар, хамнаска наймыласпыт дьон үлэлээбиттэрэ биллэр. Элбэх эдэр дьон манна саҥа билсэн, ыал буолан, оҕо төрөтөн үрдүттэн олорон үлэлээбиттэрэ.
БАМ 50 сылыгар анаан Үөһээ Бүлүүттэн бастакынан биир оннук комсомольскай путевканы туппут киһини көрсөн кэпсэппиппититтэн билиһиннэриим. Кини Үөһээ Бүлүү улууһун Кэнтик нэһилиэгиттэн төрүттээх. Коммунистическай үлэ ударнига, Сэбиэскэй сойуус, Россия, Саха сирин бочуоттаах тутааччыта, сотору БАМ 50 сылыгар 70 сааһын туолаары сылдьар Михайлов Владимир Еремеевич буолар. 1977 сыллаахха оччотооҕу оройуоннааҕы райкомол сэкирэтээрэ Иванов Петр Иннокентьевич этиитинэн путевка ылан Дькуускай куораттан Беркакитка айаннаабыт. Бу сыл кинини кытары Саха сириттэн 33 ыччат БАМ тутуутугар барбыт. Үлэлиир сиригэр тиийэн сарсыҥҥы күнүттэн лаппаахы, лом тутан таас сиргэ сыбаайа дьааматын хаһан дьиэлэри тутуһан үлэлээбитинэн-хамсаабытынан барбыт. Беркакитка кэлиэн аҕай иннинэ массыына сааххалыгар түбэһэн атаҕын эчэппит буолан эрэйи көрдөр да ньоҕой санаалаах, үлэҕэ сыстаҕас буолан аккаастанан кэбиспэккэ сэттэ сыл тухары үлэлээбит. Үлэни кыайар-хотор буолан үлэһит дьон ортотугар улахан убаастабылы ылар эбит. Элбэх араас омук доҕоттордоммут. Кини тутуспут дьиэлэрэ үксэ оҕо уһуйаана, оскуола, балыыһа курдук социальнай суолталаах объектарга киирсэр. Кинини суоппар идэлээҕин билэн суоппардата ыыта сатаабыттар да бодоруһан хаалбыт хамаандатын кытта арахсымаары тутуу эйгэтиттэн ханна да көспөтөх. Эбии болуотунньук курсугар үөрэнэн дьиҥнээх тутааччы идэтин баһылаабыт. Бастаан мас, панель дьиэлэри тутар эбит буоллахтарына кэлин таас дьиэ тутуутугар эмиэ сыһыарар буолбуттар. Быыһыгар тутааччылар Чурапчы сопхуоһун кытта шефтаһар буоланнар хотон, дьиэ тута охсон кэлэллэр эбит.
Үлэһит дьон ортотугар актыыбынай позициялаах буолан Дьоппуон телевидениетыгар уһуллан турардааҕын туһунан маннык ахтар: – Биирдэ Ньурба Маарын кыыһа Лебедева Лиза хомуска оонньуу олороругар түбэстим. Хаһан да оонньоон көрбөтөх киһи ымсыыран тардан көрөгө сананным. Саҥардыы тыас таһааран оонньуу турдахпына Ленскайтан сылдьар кулууп дириэктэрэ кыыс түбэһэ кэлэн «Сарсын кэнсиэр буолар. Онно оонньуурдуу бэлэмнэн» диэтэ. Мин төһө да хомуһу саҥардыы туттарбын сөбүлэстим. Ол түүнү быһа уоһум хайдыар дылы эрчиллэ хоннум. Сарсыныгар кэнсиэргэ сыана үрдүгэр тахсан хомустуу турдахпына биир кыра лаппайбыт уҥуохтаах киһи аҥар илиитигэр туох эрэ хара малын тутан иннибэр, ойоҕоспор үҥүлүтэр. Мин мэһэйдэтэн: «Тугу-тугу гынар киһиний” диэн сөбүлээбэтим. Онтум кэлин истибитим дьоппуон омуга кэлэн кыра видиокамераҕа устан барбыт эбит. Онон Дьоппуон омук телевидениетыгар улахан хомусчут курдук көстүбүт буолуохтаахпын. Ону көрбүттэрэ ду, “Бэлэм буол” хаһыат үлэһиттэрэ сэттэ хомуһу бэлэхтээн соһуппуттаахтар эбит.
Бу сэттэ сыл тухары үтүө суобастаахтык, бэриниилээхтик үлэлээбитин туһунан элбэх наҕараадалара, хайҕал суруктара туоһулууллар. Хас мэтээл, хайҕал сурук ыллаҕын аайы кинини БАМ-ҥа ыыппыт райкомол сэкирэтээригэр Петр Иннокентьевичка көрдөрөр идэлэммит. Кини олору көрө-көрө бэйэтинээҕэр өссө ордук үөрэр эбит.
Владимир онно сыл курдук үлэлээбитин кэннэ үс саҥа кыыс кэлэн үлэлиирдии олохсуйбуттар. Арай эбиэт кэмигэр остолобуойга ол кыргыттар көстүбэттэрин көрөн, туох буоллулар диэн санааттан хосторугар бара сылдьыбыт. Киирбитэ кыргыттар сулумах уу иһэ олороллор эбит. “Тоҕо эбиэттии барбатыгыт?” диэбитигэр: “Харчыбыт суох ээ”, диэбиттэрин истэн остолобуойга илдьэттии баран аһаталаабыт. Хамнас ыла илик буоланнар харчылара бүттэҕэ буолуо. Онтон ыла биир Эдьигээнтэн сылдьар кыыһы кытта үчүгэйдик билсэн, ыал буолан утуу-субуу уоллаах кыыс оҕоломмуттар. Оҕолор аҕалара туппут оҕо уһуйааныгар сылдьыбыттар. Кэлин игирэ оҕолононнор Үөһээ Бүлүүгэ көһөн кэлбиттэр. Өр буолбакка өссө игирэлэммиттэр. Онон уопсайа алта оҕолоох ыал аатын сүкпүттэр. Быйыл Владимир Еремеевич сиэннэрин көрсөөрү Чурапчы улууһугар бараары сылдьарын эттэ. Таарыйа тимир суол тэрилтэтигэр таарыйан ааһар былааннаах.
Үөһээ Бүлүүгэ кэлэн МСО улахан тэрилтэтигэр тутууга уопуттаах киһи буолан болуотунньугунан үлэлии киирбит. Кинини уһаппакка тутуу биригэдьииринэн анаабыттар. Хас да улахан эбийиэктэри тутан үлэҕэ киллэрбиттэр. Кэлин крановщик идэтин баһылаан кран массыынатыгар үлэлээбит. Кини эдэр сааһын үлэнэн атаарбыт үтүө кэрчигин сүрдээх үчүгэйдик, иһирэхтик ахтар. Хомойуох иһин сыл-хонук аастаҕын аайы БАМ-ҥа бииргэ үлэлии сылдьыбыт атастара-доҕотторо күн сириттэн барыталаан иһэллэриттэн муҥатыйар. Быйыл БАМ 50 сылыгар ордубут оччотооҕу ыччат көрсөн, ааспыты ахтыһан ааһар кэмнэрин төһө да бэйэтэ эппэтэр сэмээр кэтэһэ, эрэнэ, күүтэ сылдьар буолуохтаах.
Ити курдук Үөһээ Бүлүү улууһуттан БАМ баараҕай тутуутугар үлэлээбит-хамсаабыт дьоннортон биирдэстэрин кылгастык билиһиннэрбиппититтэн итинник. Өссө биһиги билэрбитинэн Үөһээ Бүлүүттэн аҕыйах ый да буоллар, Васильев Прокопий Егорович баран үлэлии сылдьыбыт. Кинини көрсөн кэпсэтэр санаалаах этибит да, Дьокуускай куоракка эмтэнэ барар буолан кыайан көрсүбэккэ хааллыбыт. Кинини кытта бииргэ Спиридонова Анисия Никифоровна (билигин Нерюнгри куоракка олорор), Хамаров Николай Васильевич, Дүллүкүттэн Прокопьева Марфа баран үлэлээбиттэр. Ону таһынан Тамалакаантан Федорова Ирина Петровна комсомольскай путевканан БАМ-ҥа баран үлэлии сылдьан Чурапчы уолун Тоскин Гаврил Гаврильевичтын билсэн, ыал буолбуттар. Хомойуох иһин кэлиҥҥи ааттаммыттар билигин биһиги кэккэбитигэр суохтар. Баҕар өссө да кимнээх эрэ бааллара буолуо да билэрбитин эрэ суруйдубут. Түгэнинэн туһанан БАМ-ҥа үлэлээбиттэргэ, онно сыһыаннаах дьоҥҥо Сахабыт сирэ сайдарыгар, тимир суол кэлэригэр эдэр саас эрчиминэн күүстэрин-уохтарын уурбут дьоҥҥо 50 сыллаах үбүлүөйүнэн эҕэрдэбитин тириэрдэбит.
И Бараахап аат. Саха Республикатын судаарыстыбаннаһын түмэлин сотруднига Семенов В.И.