Бөдөҥ государственнай, политическай деятель, саха норуотун бүттүүн сомоҕо буолан талбыт бастакы Президеммит Михаил Ефимович Николаев быйыл сэтинньи 13 күнүгэр 85 сааһын туолар.
Михаил Ефимович төрөөбүт Сахатын сирэ барҕара сайдарыгар, дьоно-сэргэтэ сайдыылаах буоларыгар үгүһү оҥорбута, айбыта-туппута. Саха сирэ историятын, олорон ааспыт биллиилээх дьоно сырдык ааттара норуоттарыгар төннөрүгэр улахан кылаатын киллэрбитэ.
Чөркөөххө Судаарыстыбаннас музейын иккис мэндиэмэнигэр улахан хаартыска обуойа көрдөрүүгэ турар. Бу хаартыска обуойа 1993 сылга Таатта Ытык Күөлүгэр Герой Федор Охлопков аатынан сынньалаҥ пааркаҕа Былатыан Ойуунускай төрөөбүтэ 100 сылыгар Россия бастакы Президенэ Борис Ельцин уонна Саха сирин бастакы Президенэ Михаил Николаев ыалдьыттааһыннарын көрдөрөр. Музейга кэлбит дьон бу хаартыска обуойун олус сэргии көрөллөр, болҕомтону тардан, хайаан да бу ыһыах туһунан ахтан-санаан ааһаллар. Онон музейбыт биир хаартыскатыттан сэдиптээн кэпсээммитин саҕалыыбын.
Бу 1993 сыллаах ыһыах номнуо история көмүс летопиһыгар тиһилиннэ. Борис Ельцин – үрдүк сололоох государственнай деятеллэртэн биир бастакынан Россия уонна Саха сирэ доҕордоһуу, тэҥ буолуу сыһыаннаһыыларын суолун тутуспут салайааччы. Биһиги өрөспүүбүлүкэбит бастакы Президенэ Михаил Николаев Борис Ельцинныын бастакы көрсүһүү туһунан «Неопубликованные воспоминания» диэн 1997 сыллаахха тахсыбыт кинигэтигэр суруйбута. Онно сурулларынан: «Аан бастаан Борис Николаевич Ельцинныын 1990 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр Москваҕа көрсүбүтүм. Хаһан эрэ Россия уонна Саха сирин Үрдүкү сэбиэттэрин председателлэрэ син биир көрсүһүөхтээх этибит. Бу дойду саҥа политическай хайысханы тутуһуохтаах кирбии кэмин историческай түгэнигэр Ельцин оннугар атын салайааччы эбэтэр мин оннубар атын да киһи буолуон сөптөөҕө. Борис Николаевичтыын бастакы эр киһилии илии тутуһан билсиэхпиттэн ыла, бу салайааччыны кытта биир тылы булан өйдөһөн үлэлиэхпин сөп эбит диэн санаа тута киирбитэ. Бу көрсүһүүгэ Саха сирэ Декларация ылынан государственнай суверенитеты олохтооһуна историческай да өттүнэн Россия уонна Саха сирэ сыһыаннаһыыларыгар сөптөөх быһаарыныы буолар диэн биир санааҕа кэлбиппит. Саха сирэ уонна да атын субъектар Декларация ылынан Россия күүһүн-уоҕун намтаппакка, төттөрүтүн сайдыылаах субъектартан тирэхтэнэн модун Россия өссө кыаҕырыытыгар олук ууруоҕа диэн Борис Николаевич ол көрсүһүүгэ ылыннарыылаахтык эппитэ. Москва Саха сирэ суверинитет ылыныытын Декларациятын балаһыанньатын толору өйүөҕэ, ытыктыаҕа диэн. Биһиги өссө Борис Николаевиһы Саха сиригэр ыалдьыттата ыҥырбыппыт. Мин Үрүн дьиэттэн оччолорго сүргэм көтөҕүллэн тахсыбыппын өйдүүбүн…», – диэн Михаил Ефимович ахтар.
Борис Ельцин Саха сиригэр иккитэ кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга уонна бэс ыйа силигилээн турар кэрэ кэмигэр Таатта ыһыаҕар, Платон Алексеевич Ойуунускай төрөөбүтэ 100 сылыгар кэлэн кыттыыны ылбыта. Бу биллэн туран, өрөспүүбүлүкэбит лидерэ, аҕа баһылыга Михаил Николаев норуоттан тахсыбыт Былатыан Ойуунускайы үрдүктүк сыаналааһыныттан, ытыктыырыттан тахсыбыта саарбаҕа суох.
Бу хаартыска обуойугар көстөр күөх сирэминэн чэлгийбит, таалар налыы хонуулаах, талба Таатта сиригэр үбүлүөйдээх ыһыах бэс ыйын 18, 19, 20 күннэригэр ыытыллыбыт. Ыһыахха история саҥа кэрдииһигэр киирбит суверинитеты ылбыт Саха республикатын бары муннуктарыттан муустаах муора биэрэгиттэн, соҕуруу Становой сис хайатын тэллэҕиттэн, арҕааны алмаастаах Мирнэйтэн, хоту Магадан быыһынааҕы Халыматтан күндү ыалдьыттар тоҕуоруспуттара. Манна эбии ыҥырыылаах ыалдьыттар Россия ыаллыы уобаластарыттан уонна өрөспүүбүлүкэлэриттэн, чугастааҕы уонна ыраах баар кыраныысса таһынааҕы дойдулартан тиийэ кэлбиттэр.
«Таатта» хаһыат саһарбыт страницалара оччотооҕу үрдүк өрөгөйдөөх ыһыах туһунан, редактор Дмитрий Павлов суруйбута тиллэн-хамсаан кэллилэр: «Герой Федор Охлопков аатынан паарка бырааһынньыктыы хаһан да буолбатаҕын киэргэтиллибит. Арааһа Ытык Күөл паарката бэйэтин историятыгар бачча элбэх киһи мустубутун урукку өттүгэр көрө-билэ илигэ буолуо. Ыһыахха төһө киһи кэлбитин аахпыт суох. Быһа холоон эттэххэ, уонча тыһыынчаттан тахса диэтэххэ тарда соҕус буолуо. Бу «Ийэ түһүлгэҕэ» П.А.Ойуунускай айар үлэтин, олоҕун театрализованнай дьүһүйүү буолуохтаах. Ыһыах сиэрэ-туома толору оҥоһуллар, алгыс баһа сыаланар.
Күнүс 13 чаас 15 мүнүүтэ. Диктордар үрдүк сололоох күндү ыалдьыттар иһэллэрин туһунан үрдүк өрө көтөҕүллүүнэн иһитиннэрэллэр. Параднай аанынан Президеннэр арыалдьыттарыныын киин трибуна диэки бараллар. Стадион олорор сирэ суох өттүгэр турбут дьон саба сырсан киирэллэр уонна күндү ыалдьыттары кытта илии тутуһаллар.
Борис Ельцин бэйэтин этиитигэр икки сыллааҕыта Саха сиригэр кыһын кэлэ сылдьыбытын, республика сайдарын, производство үүнэрин, сахалар үчүгэйдик олороллорун бэлиэтээтэ. Саха сиригэр национальнай иирсии суоҕун, нууччалар, сахалар, атын да омуктар хардарыта ытыктаһан, доҕордуу олороллорун, нуучча норуота сахалар культураларыгар элбэҕи биэрбитин, М.Е.Николаевы кытта доҕордоһорун туһунан эттэ, эҕэрдэлээтэ, көмөлөһөргө эрэннэрдэ. Ааспыт референдумҥа Саха республиката Президент иһин атын республикалардааҕар элбэх куолаһы биэрбитин аҕынна уонна саха норуотугар махтанан уҥа илиитинэн сүрэҕин туттан нөрүйэн турда.
Саха республикатын Президенэ М.Е.Николаев бэйэтин этиитигэр мустубут биир дойдулаахтарын, ыраахтан, чугастан кэлбит ыалдьыттары Саха национальнай бырааһынньыгын ыһыах күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Борис Николаевиһы ис сүрэҕиттэн эҕэрдэлээн туран, урут тымныы саамай өрөгөйдөөн турдаҕына кэлэ сылдьыбытын, билигин саамай итии сатыылаан турдаҕына кэлбитин аҕынна. Саха сувереннай государствота Россияны кытта бииргэ буолуо, эйэлээхтик уонна сµбэнэн олоруоҕа диэн эрэннэрдэ.
Таатта оройуонун дьаһалтатын баһылыга Г.М.Артемьев Борис Николаевичка Тааттаҕа кэлэ сылдьыбыт бэлиэтин сувенир туттарылларын туһунан иһитиннэрэр. Саха сонун, бэргэһэтин, курдаах быһаҕы дохсун ытыс таһыныытын ортотугар кэтэрдэллэр. Түһүлгэҕэ оһуохай саҕаланар. Сахалыы таҥастаах Б.Н.Ельцин оһуокайга кыттар. Баран иһэн паарка параднай аанын таһыгар Президеннэр мас олортулар. Итинтэн үйэлэргэ өлбөт-сүппэт өйдөбүл хаалла», – диэн суруллубут.
Музейбыт хаартыскатыгар төнүннэххэ, кэлбит ыалдьыттар кэпсээбиттэринэн бастаан Президеннэр бөртөлүөттэрэ Чөркөөх политссыылкатын тэлгэһэтигэр түһүөхтээх эбит. Оччолорго улууспут партийнай-сэбиэскэй үлэһитэ Маргарита Николаевна Николаева ахтыбытынан, музей хас биирдии маһын баҕанатыгар милииссийэлэр туралларара эбитэ үһү. Онтон телефонунан Ытык Күөлгэ тута кэлэр буоллулар диэбиттэригэр, киһи сөҕүөҕүн курдук суох буолан хаалбыттара диэбитэ.
Музей ветеран үлэһитэ, сотруднига Изабелла ЖЕРГОТОВА кэпсиирин истиэҕин: «Бу хаартыска обуойун көрдөхпүнэ ыһыах үөрүүтэ, өрөгөйө, дьон санаата кэлэн сырдаабыта барыта көстөн кэлэр. Президеннэр кэллилэр диэбиттэрин кытта дьон модун халҕаһата паарка ааныгар сүүрэн киирбиттэрэ, сибэкки туттарыахтаах оҕо барахсан охто, охто сүүрбүтэ. Ол оҕону кэлин Борис Ельцин көтөҕөн ылбыта. Оччолорго улууспут салайааччытынан Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх Г.М.Артемьев салайара. Бу историческай хаартысканы көрбүт ыалдьыттарбыт үрүҥ тунах ыһыаҕы ахтан, кэпсээн ылааччылар. Ол курдук, бу Ельцин олорор, оройуону салайар Г.М.Артемьев, кини аттыгар биһиги кэрэ куоларбыт тураллар. Бу Екатерина Захарова көрө турар, кинини таатталар кэрэ Каача диэнинэн үгүс дьон билэллэр. Екатерина бу музейга хаста даҕаны сылдьан турар. Мин киниттэн ыйытан турабын, бу түгэҥҥэ тугу санаабыккыный диэн. Онуоха Екатерина: «Наһаа итии күн этэ. Борис Ельцин олус чугас олорбута, мин бу түгэни умнубатарбын диэн санаабытым», – диэбитэ. Онон чахчы бу ыһыахха сылдьыбыт дьон бары оннук биир санааҕа кэлбит буолуохтаахтар. Оннук өрөгөй, үөрүү буоллаҕа дии. М.Е.Николев тырыбына ортотугар турар, кини кэннигэр биһиги культурабытын, искусствобытын бүтүн аан дойдуга сыралаах үлэлэринэн таһаарбыт үтүөкэннээх дьоннорбут тахсыбыттар. Ол курдук Тааттаттан сыдьааннаах эдэр виртуоз-хомусчут Петр Оготоев, Саха театырын артыыһа Симон Федотов тураллар. Симон Федотов күн сириттэн барыар диэри Ойуунускай үлэтин күүскэ сырдаппыт киһи буолар. Норуот барыта эдьиийбит диир ырыаһыт Марыына Попова, Анегина Ильина, Иван Степанов уо.д.а. Мин санаабар М.Е.Николаев Ойуунускай дойдутугар ыһыахха Россия аҕа баһылыгын ыҥырыыта мээнэҕэ буолбатах. Бу кэрдиис кэм олохпут туспа ураты, эмиэ саха Автономията ылыллыбыт, түһүүлээх-тахсыылаах уустук кэмнэри санатар. Манна дойду аҕа баһылыга кэлэн саха тыынын ылынан, биһиги олохпут уйгута, Конституциябыт, суверенитеппыт ылыллыбыт, саха дьонун кытта бу өрөгөй үөрүүгэ, сайыҥҥы национальнай бырааһынньыкка кыттыыта этэ. П.А.Ойуунускай эппитин курдук: «Үс саха төрүөҕэр үөрүүлээх күнүгэр, мин ырыам ылланыа, мин аатым ааттаныа» диэбитэ илэ-чахчы манна көстүбүтэ.
Бу ыһыахха Борис Ельциннэ сахалыы национальнай таҥаһы кэтэрдии эмиэ туһунан остуоруйалаах. Бу туһунан иискэ-ууска чугас музейбыт үлэһитэ Марианна БАРАХОВА сырдатар: «Таатта улууһугар ыһыахха Борис Ельцин кэлэр буолла диэн биллибитин кэннэ иис, уус эйгэтигэр үлэлиир маастардарбытыгар улахан эппиэтинэстээх түбүк саҕаламмыта. Ол курдук норуоттан тахсыбыт ойууһут, уус Б.Ф.Неустроев-Мандар уус, мас ууһа Федор Чээрин, Саха сирин биир талба талааннаах иистэнньҥІэ Л.В.Габышева улахан миссияны – дойду аҕа баһылыгар саха норуотун аатыттан сахалыы бэлэх, сувенир оҥорорго ылынан үлэлэрин саҕалаабыттара. Бу туһугар бэрт дьикти историялардаах. Бастатан туран, таҥас тигэллэр – дойду Президенигэр, иккиһинэн илэ хаһан да харахтаан, тутан-хабан көрбөтөх киһилэригэр. Билиҥҥи курдук сотовай сибээс, куйаар ситимэ суох кэмэ. Арай телевизорга уонна хаартыскаҕа көрөллөрө буолуо. Тэрийээччилэр өттүлэриттэн сахалыы таҥас тигиллэрэ быһаарыллыбыт. Инньэ гынан ол сорудах иистэнньэҥ Людмила Всеволодовна Габышеваҕа сүктэриллибит. 1990-с сылларга Людмила Всеволодовна Тааттаҕа олорор уонна оскуолаҕа үлэлии сылдьар кэмнэрэ. Оччолорго саха таҥаһа киэҥ эйгэҕэ тахса илик. Сахалыы эр киһи сонун, бэргэһэтин, симэҕин туһаммыт литературата худуоһунньук М.М.Носов кинигэтэ этэ. Онно кини саха норуота ойууларын көрөн таҥас дьүһүнүн талан, тигэн, быысапкалаан сон, муостаах бэргэһэ тикпит. Таҥас буолла да барыта ситиэхтээх-хотуохтаах, курдаах, бэргэһэлээх буолуохтаах. Онно киниэхэ төһө үрдүгүн, размерын эппиттэр уонна бүттэ. Таҥас сөп буолар буоллаҕына сиэҕэ, уһуна, санна барыта лып курдук сөп түбэһиэхтээх, олоруохтаах. Онон иистэнньэҥнэргэ, уустарга даҕаны ыарахан сорудах буолбут. Ураты эйгэҕэ киирэн дьэ бу таҥаһы Людмила Всеволодовна ылынан тикпитэ. Курун уонна дэйбиирин уус Федор Чээрин оҥорбута. Кур размерын 115 см гынаҕын диэбиттэр. Федор үрүҥ көмүһүнэн таптайан, чеканкалаан оҥорон баран 115 гымматах, 137 гыммыт. Кини хантан бу сүүрбэччэ см уһун гыммыта буолуой, бу эмиэ туспа интэриэһинэй. Айдарыылаах дьон бэйэлэрэ эйгэлээх буолаллар дии саныыбын. Онтон Борис Федорович саха сувенирын комплегын удьурҕайынан уктаах быһах, хомус, хатат оҥорбута. Ыһыах саҕаламмыт, тыл эппиттэр дьэ онтон саамай биир тыҥааһыннаах кэм – таҥыннарыы сиэрэ-туома саҕаламмыт. Иистэнньэҥҥэ да уустарга да улахан долгутуулаах кэм үүммүт. Олох тыыммакка да кэтэспиппит дииллэр, кэлин. Арай бастаан сону кэтэрдибиттэрэ уһуна, сиэҕэ оруобуна буолбут, бэргэһэ эмиэ сөрү сөп түбэспит. Онтон курун баайааһына саҕаламмыт. Маныаха кур эмиэ Федор уһатан оҥорбут размерынан сөп буолбут. Дэйбиир, хомус, хататын бэлэх биэрбиттэр. Саха ууһа айылҕалаах, мындыр, өтө билиилээх буолуута барыта көстөр», – диир.
Музейбытыгар силбэһэ олус сырдык, киһи дууһата тохтуур сылаас тыыннаах бабаарына баар. Манна сүрүннээн иһит-хомуос көрдөрүүгэ тураллар. Музей фондаҕа үлэһитэ Дария КИРИЛЛИНА: «Бу бабаарынаҕа турар быыстапкаҕа протокольнай иһиттэри, мельхиор остолобуой прибордары, самовардары биһиги музейбыт фондатыгар 2013 сыллаахха «Тыгын Дархан» ресторан инженер-технолога И.И.Тарбахов бэлэхтээбитэ, барыта 70-н тахса предмети. Биир историческай кэпсээннээх экспонаппытынан, 1990 сылларга, Россия президенэ Б.Н.Ельцин Саха сиригэр кэлэ сырыттаҕына аһаппыт иһиттэрэ көрдөрүүгэ тураллара буолар. Маны ыалдьыттарбыт интириэһиргээн көрөллөр, уопсайынан болҕомтону тардар экспонат», – диэтэ.
Ити курдук музей биир хаартыската историяҕа киирбит сүдү дьон Былатыан Ойуунускай, Борис Ельцин, Михаил Николаев ааттарын кытта быһаччы ситимнээн өрөгөйдөөх ыһыаҕы көрдөрөн, кэми кэрдиини аһардан күн бүгүҥҥэ диэри норуот өйүгэр-санаатыгар тиллэн, киирбит ыалдьыттарга кэпсии, сырдата турар.
С.ХАЛГАЕВА
Хаартыскаларга: 1993 сыл. Таатта киинигэр Ытык Күөлгэ Былатыан Ойуунускай 100 сыллаах үбүлүөйүгэр Россия бастакы Президенэ Б.Н.Ельцин уонна Саха сирин бастакы Президенэ М.Е.Николаев ыалдьыттаабыт историческай хаартыскалара; норуот иистэнньэҥэ, Б.Ельциннэ сахалыы сон, бэргэһэ тикпит Людмила Габышева.