Саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, “олунньутааҕы саагыбар” кыттыылааҕа диэн олоҕо суох сымыйаҕа буруйданан 1921с. олунньутугар ытыллыбыт учуутал Егасов Е.М. (1882-1921) быйыл төрөөбүтэ 140 сылын туолар.
Таатта Күнээйи нэһилиэгин киһитэ, П.А.Ойуунускайы үөрэттэрбит учуутал Елпидифор Михайлович Егасов аймахпыт буолар. Уоттаах сэрии кыттыылааҕа Жерготов Егор Павловичтан хайдах аймахтыы буоларбытын суруй диэн көрдөһүүбүн ылынан ахтыы суруйан хаалларбыта: “Ийэбит Чалбах кыра кыыһа Прасковья Михайловна Егасоваттан билигин икки кыыс уонна мин соҕотох уол баарбыт. Ийэбит 1933 сыллаахха 43 саастааҕар өлбүтэ. Ийэбит аҕата 8 кыыстаах уонна биир уоллааҕа үһү.
Ийэбит Прасковья бииргэ төрөөбүт убайа Елпидифор Михайлович үөрэхтээх учуутал эбитэ үһү. Кини Дьокуускайга Слепцов Платону дьиэтигэр олордон үөрэттэрбитэ. Кэргэнэ сүөһүнэн байбыт Нестор Слепцов кыыһа Марияттан Зина диэн кыыстааҕа Чөркөөххө өр учууталлаабыта. Уордьаннаах учуутал Зинаида Елпидифоровна 77 сааһыгар өлбүтэ.
Ийэбит убайын эсер диэн буруйдаан ытан өлөрбүттэрэ. Егасов Мэхээлэ кыргыттарыттан улаханнара Тыараһаҕа Кангаласов Киргиэлэйгэ, ортоку кыыс Чөркөөххө Лазарев Василийга кэргэн тахсыбыттарыттан билигин сиэннэрэ Тыараһаҕа, Ытык-Күөлгэ бааллар”.
Кини кэпсээнин билигин Дьокуускай к. Национальнай архивыгар харалла сытар 1895с. ыытыллыбыт перепись докумуона /СӨ НА Ф. 570-и. Оп. 1. № 197/ толору туоһулуур:
Ботурусский улус 3-го Жехсогонского наслега
Кюняйского рода.
Кочевье на урочище
“Тенюргястяхъ”. 1895 годъ.
- Эгасовъ (Чалбахъ) Михаилъ Алексеевъ, хозяинъ, 53 летъ, инородецъ, провославного исповедования, родился здесъ, проживаетъ здесь, скотоводъ, хлебопашецъ.
- Ульяна Иванова, жена, 48 летъ, инородка.
- Елпидифоръ, сынъ, 15 летъ, инородец, провославного исповедоваеия, учится въ реальное училище въ г. Якутске, проживаетъ на средство улусного общества.
- Капитолина, дочь, 10 летъ.
- Мотрена, дочь, 8 летъ.
- Парасковья, дочь, 4 летъ.
Мессеевъ Афанасий Николаевъ (Коллай), работникъ, 39 летъ, инородецъ.
Елпидифор Михайлович Егасов 1882 сыллаахха Боотурускай III Дьохсоҕон нэһилиэгэр, билиҥҥитинэн Таатта улууһугар быстар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Чурапчыга саҥа аһыллыбыт оскуолаҕа Күнээйи нэһилиэгиттэн биир оҕону хайаан да үөрэттэрэ ыытыҥ диэн дьаһал кэлбитигэр нэһилиэк баай дьоно дьадаҥы Чалбах Мэхээлэ уолун үөрэххэ ыытарга быһаарбыттар. Кини пансиоҥҥа олорон туйгуннук үөрэммит, онтон салгыы Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа үөрэнэ киирэр. Онон улуус дьоно көмөлөһөн үөрэттэрбиттэрэ.
Егасов Е.М. саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ. Кини туох баар билиитин-көрүүтүн төрөөбүт норуота сырдыкка-үөрэххэ тардыһарыгар анаабыта.
В.Г.Семенова “Алампа” кинигэтигэр киллэрбит хаартыскатыгар саха бастакы үөрэхтээх биир дойдулаахтарын ортолоругар Егасов Е.М. иккис эрээккэ 2-с А.Е.Кулаковскай таһыгар турар
Егасов Е.М. Баайаҕаҕа, Намҥа, Өлүөхүмэҕэ, Чурапчыга учууталлаабыта. Эрдэ Дьокуускай куорат түөрт кылаастаах училищетыгар эмиэ үлэлээбитэ. Сүрүн идэтэ ахсааҥҥа үөрэтэр учуутал этэ.
Учуутал Егасов Платон Слепцову (кэргэнэ Мария – баай Нестор Слепцов кыыһа, аймахтыылар) дьиэтигэр олордон үөрэттэрбит үтүөлээх. П.А.Ойууунускай: “Егасов учуутал куукунатыгар олорон үөрэммитим”, – диэн ахтыытыгар суруйан турар.
Егасов Е.М. саҥа былааска өрө көтөҕүллэн туран үлэлээбитэ. Кини П. А.Ойуунускай мэктиэтинэн коммунистическай партия кэккэтигэр киирбитэ.
1918 сыллаахха Чурапчыга учууталлыыр кэмигэр ыччаттары түмэн земствоны олохтооһуҥҥа, сири паайынан үллэриигэ үлэлээбитэ, сир баайдарын батталларын саралаабыта.
1919 сыллаахха Чурапчыга монархистар учуутал Егасовы үүрэн куоракка киирэн Уобаластааҕы земскай управаҕа дьыаланы бэрийээччинэн уонна улахан дьон оскуолатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
Олус уустук кэмҥэ колчаковецтар дьыалаларын силиэстийэлиир комиссия председателинэн анаммыта.
Егасов Е.М. губерния норуот үөрэҕэриитигэр отделын сэбиэдиссэйинэн үлэлии сырыттаҕына кинини сойуолаһыы- эккирэтэһии саҕаламмыта.
1921 сыл олунньутааҕы саагыбар кыттыылааҕа диэн олоҕо суох сымыйа буруйдааһыҥҥа хаайыллыбыта. Уонна бу дьыл олунньу 20 к. эрдэ 1918с. үрүҥ этэрээттэринэн кыһыл армеецтары ытыалаан өлөрүүгэ кыттыбыт, кинилэр малларын халаабыт уонна партия чилиэнэ эрээри Советскай былааһы суулларарга саагыбар тэриллибитин билэн баран кимиэхэ да тыллаабатах диэн буруйдаан ытан өлөрбүттэрэ.
Егор Павлович Жерготов 1920 сыллаах төрүөх, орто юрист үөрэхтээх, “Кыһыл Сулус” орденнаах, офицер сэриигэ бааһыран кэлэн следователинэн уонна адвокатынан 1952 сыллаахха диэри үлэлээбитэ. 1953с. дойдутугар Тааттаҕа тахсан Ханньастан Лосордурова Татьяна Семеновнаны кэргэн ылан барыта 12 оҕоломмуттара.
Элбэх оҕолоох ыал Егасов Е.М. кэргэнин Маайа эмээхсини биир кэмҥэ бэйэлэригэр олордон көрбүттэрэ. Кэлин Маайа өлбүтүн кэннэ кини кыыһыгар учуутал Т.С.Таппыров дьиэтин таһыгар дьиэ тутан биэрбиттэрэ. Бэһис уолларыгар Елпидифор аатын биэрбиттэрэ, онтон кэлин үһүс уолларын Егору аҕатын туйаҕын хатаран ахсааҥҥа элбэх ыччаты үөрэппит үтүөлээх учуутал Зинаида Ельфидифорнаҕа ииттэрэ биэрэн кырдьар сааһыгар нус-хас олорбута.
Учуутал Елпидифор Егасов сымыйанан хара балыырга түбэһэн хайдах дьылҕаламмытын уонна кини үтүө аата норуотугар хайдах төннүбүтүн туһунан саха биллиилээх суруйааччыта И.Е.Федосеев-Доосо “Трагическая судьба Елпидифор Егасова” диэн 2000с. кинигэ таһаарбыта. Чөркөөххө кэлбитигэр дьоммут аах киниэхэ махтаммыттарыгар Иван Егорович сүрдээҕин үөрэн- долгуйан туран: “Мин Тааттаҕа күтүөттүү кэлбиппэр, кэргэним дойдутун Тыараһа оҕонньотторо учуутал Егасовы тилиннэр диэбиттэрин толорбутум, онон иэспин төлөөтүм” диэн аһаҕастык эппитэ.
Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ учуутал Егасов Е.М. дьиэ кэргэнэ харайа сылдьыбыт икки хаартыскалара бааллар. Ол хаартыскалары аан маҥнай таһаарабыт.
Хаартыскаҕа: учуутал Егасов Е.М. доҕорунаан турар- Жерготовтар дьиэтээҕи коллекцияларыттан 2022с.
Иккис эргэ хаартыскаҕа саха эдэр ыччатын ортотугар суруйааччы А.Софронов – Алампа кэргэнин Дуунньа таһыгар Б.Ойуунускай кэргэнэ Сүөкүччэ олорор – Жерготовтар дьиэтээҕи коллекцияларыттан 2022с.
Учуутал Е.М.Егасов соҕотох кыыhа өлөр ыарыытыгар охтубутугар ииппит уола, учуутал Егор Егорович Жерготов, кини дьиэ кэргэнэ уонна Сведловскай куоракка үөрэттэрэн үлэhит оҥорбут чугас аймаҕа, музыкальнай оскуола үлэhититтэн саҕалаан Таатта театрын директорыгар тиийэ айымньылаахтык үлэлээн республикаҕа биллэр СӨ культуратын үтүөлээх үлэhитэ Татьяна Павловна Жерготова – Бурнашева Амматтан кэлэн убайын Егор Павлович Жерготов уолаттарынаан ыарыылаабыттара. Онон учуутал Елпидифор кыыhын, аҕатын туйаҕын хатаран үтүө суобастаахтык үлэлээн «Бочуот знага» орденнаах учуутал Зинаида Елпидифоровна Егасова көмүс уҥуоҕун Дьорҕоотоптор аймах туппуттара.
Аны санаатахха, уоттаах сэрии кыттыылааҕа Жерготов Егор Павлович таайын сырдык аатыгар туох кыалларын барытын оҥорбут эбит.
Эбэн эттэххэ, биирдэ сайын Тыараһаттан аймахпыт, үлэ бэтэрээнэ Егасов Я.Е. анаан-минээн водовоз массыынатынан айаннаан кэлэн Егасов Е.М. учуутал доҕотторунаан түспүт хаартыскатын аҕалан миэхэ, Дьорҕойдор кийииттэригэр туттарабын диэн биэрбитэ. Чугас аймаҕа киһи Дьаакып: “Егасовтан хаалбыт бу эрэ баар, үчүгэйдик харайыҥ” диэн кэриэс-хомуруос этэн биэрбитин мин Чөркөөх музейыгар кини аатыттан туттарбытым:
Тыараһа олохтооҕо Дьаакып Егасов биэрбит эргэ хаартыската. Чөркөөх музейын фондатыттан. 2022с.
Егасов Е.М. үбүлүөйдээх сылыгар төрөөбүт нэһилиэгэр кини олоҕун үөрэтии-чинчийии ыытыллар, олор истэригэр чуолаан Егасов Е.М. тапталын туһунан бу ссылканан киирэн ааҕаргытыгар .
https://kuyulib.ru/читателям/к-140-летию-учителя-егасова-елпидифора-м/
https://cherkexlib.ru/читателям/выставки/саха-асср-100-сылыгар-учуутал-егасов-дьы/
Егасов Е.М. олоҕо сиһилии үөрэтиллэн аата ааттана турдун.
Бэлэмнээтэ Изабелла Жерготова. Муус устар 20 күнэ. 2022с. Чөркөөх- Дьокуускай.