Былатыан Ойуунускай – төрөөбүт төрүт тылынан сайа саҥарар бары дьоҥҥо-сэргэҕэ олус чугас турар ааттаах-суоллаах. Кини өссө тыыннааҕар норуотун тапталын, ытыктабылын ылбыт киһи буолар. Былатыан олохтоспут Автономията быйыл 100 сылын туолан Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн Өрөгөй күнэ бэлиэтэниэ турдаҕа.
Кини төрөөбүт түөлбэтэ кырдьаҕас Чөркөөх туох үлэни, тэрээһини үбүлүөйдээх сылга ыытта диэн дьон-сэргэ сэҥээрэн эрдэҕэ. Маныаха эттэххэ, кини сырдыкка баҕаран туран таласпыт үөрэҕин кыһата, Чөркөөх орто оскуолата, анал бырайыак толкуйдаан, кини аатын сүгэр Судаарыстыбаннас музейын кытта билиҥҥи хамсык турбут кэмигэр, саҥа альтернативаны толкуйдаан – куйаар ситимин нөҥүө үгүс үлэни ыытта.
Саха сиригэр Автономияны олохтооһуҥҥа инники күөҥҥэ сылдьыбыт норуоттарын туһугар турууласпыт Максим Аммосов, Исидор Барахов төрөөбүт түөлбэлэригэр баар кинилэр ааттарын сүгэр оскуолалар уонна Судаарыстыбаннас музейдара кыттыылаах сана сылтан саҕалаан «Они стояли у истоков Автономии Якутии», «Кинилэр Өрөспүүбүлүкэ саргытын түстээбиттэрэ» бырайыак ньиргиччи үлэлии турар. Бырайыак авторынан CР үтүөлээх учуутала, Чөркөөх орто оскуолатын гуманитарнай предмет учууталларын методическай холбоһугун салайааччыта Эмма Кашкина буолар. Аан дойдуну иилии хаппыт хамсык кэмигэр Автономия 100 сылыгар Эмма Хрисанфовна Кашкина тэрийбит бырайыага үс улуус оскуолаларыгар чахчы да хамсааһыны, оҕолорго эбии билиини-көрүүнү, тургутууну аҕалла. Онон Эмма Хрисанфовналыын бырайыак туһунан кэпсииригэр көрдөстүм.
– Эмма Хрисанфовна, Автономия 100 сылынан биһиги музейбытын кытта анал бырайыагынан үлэлээн, хамсыкка олорбут карантин кэмигэр тэрээһини куйаар ситиминэн хабан үлэ ыытылынна диэн астына бэлиэтиибит.
– Билигин, сэбиэскэй кэм биһиги историябытыттан уурайбыта ырааппыт кэмигэр, бүтүн омук саргытын түстээбит чулуу дьоммутун, таһыччы личность суолтатын билиҥҥи кэмҥэ өйдөтүү тоҕоостоох. Автономия тэриллибитэ 100 сылыгар эрдэттэн үс саха чулуу дьонун аатын сүгэр оскуолалары, музейдары түмэн, ис хоһоонун өссө кэҥэтэн, сонун бырайыагы толкуйдаабыт киһи дии санаабытым. Учууталларым санааларын истэн, сүбэлэһэн, музейга кэлэн кэпсэтэн, былааннаан барбыппыт. Үөһээ Бүлүүттэн 1 №-дээх оскуола директора А.В.Захаров, Нам Хатырыгын директора П.П.Тимофеев, үс музейдар сэбиэдиссэйдэрэ С.Д. Копыленко, А.В.Кириллин, М.Г.Аржаков өйөбүллэринэн, үс оскуола учууталлара бары сүбэбитин холбоон, бырайыак үлэлээн барбыта.
Саха норуотун чулуу уолаттарын сырдык ааттарыгар сүгүрүйэн туран, норуоттарын туһугар оҥорбут сүҥкэн кылааттарын, айымньыларын билиҥҥи кэмҥэ, саҥа үйэҕэ аныгы киһи хараҕынан көрүү, өрөспүүбүлүкэбит историятын үөрэтэн, Автономия олохтонуутун, чаҕылхай дьоммутун үйэтитэр сыаллаах-соруктаах үлэлиибит. Тохсунньу 27 күнүгэр улуус депутаттарын бастакы мунньаҕын кытта тэҥинэн былааннаныллыбыт бырайыакпыт аһыллыыта буолбута. Бырайыак аһыллыытыгар улуус мунньаҕын председателэ В.А.Охотин кыттыыны ылбыта. Аны хамсык туран үлэ-хамнас аныгы технология көмөтүнэн ыытылынна. Төһө да тэйиччи олордорбут, үлэ-хамнас куйаар ситимин көмөтүнэн күн бүгүҥҥэ диэри оҕолору хабан үлэлэтэ олоробут. Ыытар үлэбит наар күрэхтэһиинэн муҥурдаммат. Бу бырайыак уһун кэмнээх. Былаан быһыытынан тохтоон хаалбакка, салгыы ыытыллыан баҕарабын. Бырайыакка ZOOM нөҥүө бастакы лекцияны СӨ национальнай архыыбын отделын начальнига П.И.Корякин «П.А.Ойуунускай саха омугун төрүт итэҕэлин туһунан көрүүлэрэ» темаҕа ыытта, суруйааччы Е.В.Слепцова-Куорсуннаахтан араатар искусствотыгар маастар-кылаас, П.А.Ойуунускай туһунан ЖЗЛ серияҕа тахсыбыт «Платон Ойунский» кинигэ автора, ХИФУ суруналыыстыка салаатын кафедратын сэбиэдиссэйэ О.Г.Сидоровы кытта көрсүһүү, П.А.Ойуунускай олохтообут Тыл институтун иһинэн үлэлиир Г.П.Башарин аатынан Саха сирин наукатын историятын түмэлэ кыттыылаах Ийэ тыл уонна сурук-бичик күнүгэр «Саха тыла сайдыан баҕарабын, сайдыа диэн бэркэ эрэнэбин» төгүрүк остуол ыытыллыбыттара. Республикабыт үс Судаарыстыбаннас музейдарыгар онлайн- экскурсияҕа сырыттыбыт.
– Куйаар ситиминэн лекция, маастар-кылаас эрэ буолбакка оҕолор бэйэ икки ардыгар күрэхтэстилэр дии…
– Аммосов, Ойуунускай төлөннөөх араатар буолан, бэйэлэрин кэннилэриттэн бүтүн өрөспүүбүлүкэ дьонун сирдээбиттэрэ, өйдөппүттэрэ. Бырайыак чэрчитинэн куонкуруска төнүннэххэ, оҕолору патриотическай тыыҥҥа иитэр суолталаах үс омук тылынан, темата ону кэрэһэлииллэр, төрөөбүт норуот иннигэр бэриниилээх буолуу үтүө холобурун көрдөрөн араатар оҕолор күрэхтэстилэр. Бу куонкуруска 27 оҕо кытынна. Онлайн куонкурус буолан дьүүллүүр сүбэ, кыттааччылар бары көрөн олордулар. Аны Үөһээ Бүлүү оскуолатын көҕүлээһининэн, Исидор Барахов учуонай-экономист буоларын быһыытынан ахсаан предметигэр 53 оҕо кыттан олимпиада ыытылынна. История салаатыгар «Край мой Якутия» викторина, «Төрөөбүт дойдубут кэскилин туһунан билиҥҥи ыччат өйдөбүлэ» диэн ааттаах П.А.Ойуунускай «100 сыллаах Улуу былааныгар» олоҕуран өйтөн суруйуу куонкуруһа буола турар. Алын сүһүөх үөрэнээччилэрэ «Бу күнү көрдөрбүт ийэккэм… Эн ииппит сүрэххин норуоппар биэрэбин» диэн П.А.Ойуунускай, М.К.Аммосов, И.Н.Барахов ийэлэрин туһунан онлайн-сэһэргэһиигэ бэйэлэрэ кэпсээн, хоһоон бөҕө ааҕан, көхтөөхтүк кыттан, элбэҕи биллилэр. Естественнэй предмет учууталлара тэрийбит «Дорообо, алааһым, сирэм күөх алааһым!» онлайн-экскурсияҕа оҕолор улуу убайдарбыт төрөөбүт алаастарын, кэрэ айылҕатын билиһиннэрэн, Ийэ дойдуга таптал төрөөбүт алаастан саҕыллар диэн санааҕа кэллилэр. Дьэ ити курдук бырайыакпыт сүрүн предметтэр нөҥүө үгүс оҕону хапта. Сайын Чөркөөх оскуолатын базатыгар лааҕыр аһан үлэлэтэргэ толкуйдуубут. Олох сокуонунан көлүөнэ солбуйсуо, ол эрээри Өрөспүүбүлүкэ олохтонуутугар, судаарыстыбаннастаах буолууга бүүс бүтүннүү олохторун анаабыт, төлөннөөх сүрэхтэрин биэрбит саха өркөн өйдөөхтөрүн үтүө ааттара үйэ-саас тухары кэпсэнэ турарыгар баҕарабыт.
– Эмма Хрисанфовна, билиҥҥи кэмҥэ куйаар ситиминэн үгүс үлэни иилии хабан Судаарыстыбаннас музейдарын үлэтигэр улахан көмөн иһин барҕа махталбытын аныыбыт.
Кэпсэттэ С.ХАЛГАЕВА
Хаартыскаларга: Э.Х.Кашкина; ZOOM нөҥүө ыытыллыбыт тэрээһиннэр