Өлүөхүмэ куораттан Кыра Мункуга туоруур айан суолун уҥа өттүгэр мыраан эниэтэ арыый намыһыыр өттүгэр күөл баар. Былыр ууну «анараа дойдуга» айан суолун курдук билинэн үрдүк кытылга киһи өлүгүн харайаллар. Кыра Муҥку аттыгар археологическай көрдөөһүн үлэтин түмүгэр икки былыргы саха көмүүлэрэ булуллубуттара.
Былыргы саха көмүүлэрэ дириҥэ суох буолаллар: киһи тобугар диэри, дириҥээбитэ өттүккэ диэри. Иин үксүн кэриэтэ сир (уу) ньуурун батыһыннары буолар. Киһи тобугар диэри дириҥҥэ суон хаптаһыннартан хомуллубут холбо көстүбүтэ (1-кы хаартыска).

1-кы хаартыска. Намыһах мыраан үрдэ. Былыргы иин дириҥэ

Холбо үрүт маһыгар саха атын ыҥыыра уонна икки иҥэһэ ууруллубут. Ыҥыыр илин бүргэтин үөһээ өттө көнө муннуктуу (саха төрүт ыҥыыра). Ити курдук ыҥыыр саха көмүүтүгэр Орто Элиэнэ тардыытыгар, Бүлүү, Дьааҥы эҥэр көстөр (2-с хаартыска).

2-с хаартыска. Саха төрүт ыҥыыра. XVII үйэ

Холбо үрүт хаптаһыннарын аһыллыытыгар эр киһи өлүгэ көхсүнэн сытар, илиилэрэ уһаты, атахтара көнө. Уҥа өттүгэр ох саа, кээһэх, ол иһигэр үс оноҕос ууруллубут, уҥа атаҕын аттынан кытыйа ууруллубут (3-с хаартыска). Ох саата киһи үрдүн саҕа. Икки сүрүн мас балаһатын (хатын уонна тиит) икки ардынан биир мас кыбытыктаах. Тиит балаһата икки өттүнэн тыырыллан баран хос силимнэммит (балаһа кэбэҕэстик тостубатын туһугар) (4-с хаартыска).

3-с хаартыска. Эр киһи өлүгэ. XVII үйэ

4-с хаартыска. Өлүөхүмэ XVII үйэтээҕи сахаларын ох саата

Эр киһи баһын оройугар сытыы сэбинэн охсуу суоллаах. Күүстээх охсуу суола бэл уҥа чэчэйигэр көстөр. Иин дириҥэ суоҕунан, ымыйыы-сытыы барыытыттан уонна атын култуура сабыдыала бэлиэтэммэтин иһин көмүү XVII үйэтээҕи.
Инньэ гынан сахалар, нууччалар кэлиэхтэрин инниттэн Өлүөхүмэ эҥэр олорбуттарын хаһыллыбыт икки көмүү туоһулууллар. Өссө биир былыргы көмүү Бүүрүк үрэх кытылыгар арыыланан хаалла.
Салгыы СФАЭЭ экспедиция үлэтин суруйуохха сөп, өскөтүн ааҕааччы өттүттэн кэрэхсэбил баар буоллаҕына.

Саха түмэлин үлэһитэ
Быдылыкы