ГБУ РС(Я) «Якутский государственный объединенный музей
истории и культуры народов Севера им. Ем. Ярославского»
ГБУ РС(Я) «Якутский музей»
Аҕам Иван Попов туһунан ахтыы
7 май 2024, 09:48

Елена Ивановна ПЕТРОВА, тыыл уонна үлэ   бэтэрээнэ.

 

Аҕам Чөркөөххө чочуобуна таһыгар дьиэҕэ төрөөбүтэ. Сүрдээх сэмэй, үчүгэй оҕо эбит. Эһэтэ Димитриан Иваны уруһуйдуурга, икона суруйарга үөрэппит. Бэйэтэ баҕарбатын үрдүнэн эһэтэ духуобунай семинарияҕа ыыппыт. Соруйан иккини ылар эбит, учууталларын карикатуралаан устунан уһуллар. Аккыырай Димитриаҥҥа сурук суруйар. Ол кэнниттэн уруһуйдарын атыылаан, онон харчыланан үөрэххэ киирэр. Төһө эмэ хартыыналара омук сиригэр эҥин атыыланарын үрдүнэн.

Бэйэм тугу өйдүүрбүттэн

Аҕам эдэр эрдэҕиттэн мин өйдүүрбүнэн кыра бытыктаах, үрдүк уҥуохтаах этэ.

Аҕалаах ийэм бэйэлэрин икки ардыларыгар сыһыаннара наһаа үчүгэй этэ. Киэһэ аһылык кэнниттэн сибэккилии бараллара. Аҕаланнар саалаҕа, чаевойга үчүгэй баҕайы вазаҕа уураллара. Сибэкки наар быстыбакка баар буолара. Ол саалаҕа мольберта баара. Мин өйбөр “Хохочойу”, “Автопортретын” (1943 с) уруһуйдуу турара хаалбыттар.

Димитриан Попов балаҕана XIX үйэ иккис аӊарыгар тутуллубут

Истиэнэҕэ чаһыылаах этибит. Саалга истиэнэҕэ ыйанан турара. Ортото таас, онно олорор дьахтар ойуулаах (кырасыабай дама курдук)  уонна үөһэ өттүгэр “кукушкалаах”, онто чаас аайы саҥарар этэ “Кук-куук” – диирэ. Биирдэ эмиэ эмээхситтэр киирбиттэригэр “кук-куук” – диэбитигэр соһуйан өмүрүү бөҕө буолбут: “Күтүрү, оҕолоор” – дии-дии такымнарын таһына турбуттара. Күлүү бөҕө буолбута.

Биирдэ скатерть тэлгээн, үчүгэй баҕайы барыанньалаах бөрүөгү астаан аһаары бэлэмнээбиппит. Ол Коля төрөөбүтүгэр этэ. Дьиэбитигэр таҥара бырааһынньыктарын ыларбыт.

Аһылыкпыт маннык этэ: морс, кымыс, тар, үөрэ, кииһилэ-үөрэ, запеканка, сымыыт сиир буоларбыт. Миини киэһэ иһэрбит, ол кэннитэн хайаан да кисель иһэрбит. Аҕабыт испиири ортотунан ликер оҥорон ким эмэ кэллэҕинэ иһэрдэрэ. Нуучча оһохтоохпут уонна саха оһохтоохпут. Ынах (3 ынах, биир идэһэ), куурусса, биир ат, (Томскай боруода, аҕам быраата Коля гиэнэ) иитэрбит. Идэһэбит кыһын байтаһын, күһүн борооску буолара. “Маҥан Кэрэх” диэҥҥэ оттуур этибит. Ампаарбыт умуһаҕар дьон бары ас уурдараллара. Мунньах араас ахсын, Ойуунускай кэлэригэр наар ийэбэр ас астаталлара. Былатыан Ойуунускай куруук сылдьар этэ. Кокшарскайдар Михаил Степанович, Мария Ивановна Дуглас – быраастар кэлэллэрэ. Кинилэр  аҕам ырааҕынан аймахтара этилэр.

Үс бырааттыылар мустан – куораттан Пантелеймон уонна Иннокентий буолан “Стенька Разин”, “Волга-Волга” уо.д.а. былыргы ырыалары ыллыыллара. Аҕам эмиэ ыллаһара. Куоластара эчи үчүгэйин, улаханын, дьиэни биир гына ылан кэбиһэллэрэ. Биһиги истэн ах баран хааларбыт. Балаҕан иһигэр саха оһоҕун оттон кэбиһэллэр, ыллыыллар да этэ. Саха, нуучча оһохторугар элбэх да лэппиэски, баахыла астанан бөҕө. Лэкээ оҕонньор эрбиибитин сытыылыыра.

Художник Попов Иван Васильевич дьиэ кэргэнэ. Ытык-Күөл сэлиэнньэтэ

Ийэм ыллаабат этэ. Дьиэтин үлэтэ элбэҕэ да бэрдэ, сүөһүтэ-аһа. Аны оҕуруот бөҕө олордорбут (балаҕан кэннигэр): хортуоска араас суорда, батун – луук (5 сыллаах), аһаҕас кирээдэҕэ оҕурсу (ампаар кэннигэр), моркуоп, редискэ, турнепс, өссө табаах олордо сылдьыбыппыт. Оччолорго ким да олордубат этэ. Эмээхситтэр кэлэн бэрсиһиннэрэллэрэ. Күһүн оҕурсуну тууһуур этибит. Бааҥка суох этэ, кырыыҥка диэн баар буолара, хаппаҕа суох, ону маарылланан, кумааҕынан сабан оҥкучахха уурарбыт. Луукпутун быаҕа ыйаан хатарарбыт.

Оҕуруот аһын хостуурбутугар дьэ ыаллыы эмээхситтэрбит кэлэллэрэн Төкүүкэ эмээхсин эҥин. “Дьэ, Иван Васильевич, хортуоскабыт үүннэ” диэн  бары олордор буолан барбыттара. Аҕам хортуоска сиэмэтигэр сымыыт саҥа уонна элбэх харахтааҕын талларара. Саас эрдэ араскылыырыгар муох тэлгэтэрэ, уһун гыннартарбат этэ.

Оҕуруотугар аҕам сарсыарда олох эрдэ туран бэйэтэ барытыгар уу кутар этэ. Аллара чүөмпэлээх этибит. Эһэм аах 1925 с. уу кэлэригэр бэйэлэрэ хаһан оҥорбуттар этэ.

Ыччаттарга наада буоллун диэн урукку астар ырыссыаптарын этиим:

  • Сымыыты күһүн мунньан, куурусса сымыыттыыра аҕыйыырыгар тоҥороллор этэ. Ийэм сыыйа үөрэтэн тоҥороро.
  • Отонноон буочукаҕа уган оҥкучахха ууран кыһыны быһа отон хааһы оҥорон сиирбит: саха оһоҕун уотугар сыыйа үүтү сылытан баран отону муос ытыгынан ньыһыйан кутаҕын. Туспа иһиккэ сэлиэһинэй бурдугунан сэлиэй оҥорон онно эбии сыыйа кутаҕын, оргуйаатын кытта отонун баһаллара. Уонна миин иһэр курдук дириҥ тэриэлкэҕэ кутан биэрэллэрэ. Күһүн моонньоҕону, отону аҕам дэлби сиэтэрэ “тиискитигэр, доруобуйаҕытыгар бу саамай үчүгэй¸” – диирэ.
  • Тары элбэҕи хаһаанар этибит. Эрдэ анньан быдараахха, мээрэйгэ киллэрэн уураллара. Иһиттэрбит барыта туос буолаллара. Тар хааһы: уокка үүтү сылытан баран тары сыыйа кутан оргутаҕын. Онно сэлиэй эбии кутаҕын.
  • Кииһилэ хааһы. Кииһилэни итии уунан саба кутаҕын (ошпари), ыган төгүрүк оҥороҕун. Хаһаанарга ол курдук тоҥороҕун. Кыһынын эмиэ үөһэ этиллибитин курдук сэлиэйдээн хааһылыыгын.

Кырдьаҕастар, дьон бөҕө сылдьан сүбэлэтэллэрэ. Аҕам эмтээх оту бөҕө хомуйара. Онтун дьиэ үрдүгэр хатарара.

  • Сүөһү хаанын хобордооххо хатаран – малокровьеҕа диирэ.
  • Чучунааҕы хатаран ньыһыйара (ступкаҕа).

Аҕам уолаттарын дьаһайара. Миигин ийэм дьаһайан сылдьара.

Биһигини математикаҕа, черчениеҕа, саха тылыгар, нуучча тылыгар, уруһуйга үөрэтэрэ. Коля математикаҕа олус үчүгэй этэ. Илиитинэн түргэн баҕайытык суоттуура, оҕолорго кытта. Слава, Коля үөрэхтэригэр олох үчүгэй этилэр. Аҕам миигин ахсааҥҥа үчүгэй эбиккин диирэ. Биирдэ эмэ ыҥыран ылан аргыыйдык: “Тоҕо маамаҥ тылын истибэккин” – диэн сүрдээх үчүгэйдик көрөн олорон ыйытара уонна төбөбүттэн сыллаан ылара.

Киэһэ утуйарбытыгар үлэ кэнниттэн кыраһыын лаампа уматтан, улахан төбөлөөх хара мас ороҥҥо бары сытарбыт уонна арааһынай Крылов, Пушкин остуоруйаларын уонна араас кэпсээннэри, түбэлтэлэри 12 чааска диэри аҕам ааҕар, кэпсиир буолара.

Кинигэ бөҕө баара. Петербургтан аҕалбыт үчүгэй кинигэлэрдээх этэ (эмп туһунан, худуоһунньуктар тустарынан онтон да атын).

Балаҕан остуолбатыгар инньэ курдук төбөтүгэр “шишкалаах” инструмент саайыллан турара (Лэкээлэргэ эмиэ баара). Ону тарбахпытынан тыаһатан музыка таһаарарбыт.

 

Үлэ бөҕөтүн дьоҥҥо биэрэр этэ…

Биирдэ худуоһунньук Носов кэлэ сылдьыбытын өйдүүбүн. Киниэхэ аҕам эскизтэрдээх свертогын биэрбитэ (саха биһилэҕин, көмүс оҥоһук уруһуйдара). Кокшарскайдарга элбэх үлэтин бэлэхтээбитэ. Сэһэн Болоҕо биир массыына мал биэрбитэ.

Дим. Попов тиэргэнигэр тутуу- художник И.В. Попов мастарыскыайа

1922 сыллаахха мастарыскыайын бандьыыттар уматан төһө эмэ хартыыната, иконата уокка былдьаммыта.

10 этнографическай альбому Дьокуускайга культура хотуна Черноградская диэҥҥэ биэрбитэ. Суорун Омоллоон элбэх малы тиэйэн  барбыта. Маны барытын биир сиргэ хомуйбут киһи баар ини.

Аҕам художник төрөөбүтэ 100 сылыгар балаҕаммыт күүлэтин көтүрэн оҥоро сылдьыбыттара. Таас пленкалар бааллара. Биири ылан көрбүтүм уоспалаабыт киһини түһэрбит этэ.

Биһиги хаартыскаҕа түспүппүт баар, Колялыын миигин кууспут, көй кыыл үрдүгэр олордон түһэрбитэ.

Аҕам ийэбититтэн 30 сыл аҕа, эйэлээх баҕайылара.

Соҕурууттан быраастар эҥин кэлэннэр наар биһиэхэ түһэллэрэ. Виктор Николаевич Васильев сылдьар эбит, “Өллөхпүнэ саахымат ойуулаах остуолу 3-тэ тоҥсуйуом” диэбит, кырдьык оннук гыммыт. Виктор Васильев хаартыскатын ыйыыр этэ.

Дьиэбит иһигэр олох сахалыы эрэ саҥарар этэ, “Сахаҕыт тылын олох быраҕымаҥ” – диир буолара. Онтон идэни утумнааһын өттүнэн “Ваням туйахпын хатарыа” – диирэ. Өссө маннык диэбитин өйдөөн хаалбытым: “Сэрии бүттэ, оҕолорум сэрииттэн кэлиэхтэрэ. Ол гынан баран үөрэҕэ суох хаалыахтара”.

Бу балаҕаныгар 1945 сыл балаҕан ыйын 26 күнүгэр диэри олорбута. Аҕам өлбүтүн кэннэ ийэм сууйан, таҥыннаран сытар сирин ыйан биэрбитэ. Тааттатын көрө сытар. Эльберяков Дмитрий умуһаҕын хаспыта.Аҕам билэр киһитэ, кинини таҥара курдук көрөр этибит.

 

Ахтыыны художник Иван Попов төрөппүт кыыһа  Петрова Елена Ивановна тылыттан Чөркөөх музейын сотруднига Жерготова И.Я. 2005 сыл  бэс ыйын 10 к. суруйан ылбыта.  Ытык-Күөл сэлиэнньэтэ.